منبع علمی مقاله —d1864

2-7-3. جایگاه و اهمیت توسعه فرهنگی.............................................................................26
2-7-4. کالبد شکافی توسعه فرهنگی...................................................................................27
2-7-5. وبژگی های توسعه فرهنگی.....................................................................................28
2-7-6. شاخص های توسعه فرهنگی...................................................................................28
2-8. توسعه سیاسی..................................................................................................................28
2-8-1. تعریف توسعه سیاسی..............................................................................................28
2-8-2. تئوری پردازان شاخص توسعه سیاسی......................................................................29
2-9. مبانی نظری....................................................................................................................30
2-9-1. نظریه مرکز-پیرامون..............................................................................................30
2-9-2. نظریه قطب رشد.......................................................................................................32
2-10. تاریخچه روش تاکسونومی عددی.............................................................................33
2-10-1. روش تاکسونومی عددی..........................................................................................34
2-11. پیشینه موضوع..............................................................................................................35
2-10-1. روند تاریخی رتبه بندی مناطق..............................................................................35
2-10-2. مطالعات انجام شده در زمینه تعیین درجه توسعه یافتگی و رتبه بندی مناطق...........36
فصل سوم: مبانی نظری............................................................................................................43
3-1.مقدمه..............................................................................................................................44
3-2.روش تحلیل عاملی یا فاکتور آنالیز...................................................................................44
3-3. روش تاپسیس................................................................................................................45
3-4. روش ساو.......................................................................................................................45
3-5.روش تاکسونومی عددی............................................................................................. ...45
3-5-1.مراحل اجرای روش تاکسونومی عددی.......................................................................46
3-5-2.ویژگیهای روش تاکسونومی.....................................................................................49
3-5-3.محدودیتهای روش تاکسونومی...............................................................................50
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل اطلاعات....................................................................................51
4-1.مقدمه .............................................................................................................................52
4-2.تصریح مدل....................................................................................................................52
4-3. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص مصرف آب شهری .........................54
4-4. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص آموزش .........................................57
4-5. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص اصناف ...........................................59
4-6. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص امور بانکی......................................62
4-7. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص تامین اجتماعی ...............................64
4-8. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص مصرف برق ...................................66
4-9. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص بهداشت و درمان ............................68
4-10. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص تقسمات کشوری ..........................70
4-11. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص جمعیت ........................................72
4-12. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص جنگلبانی، منابع طبیعی،مراتع ومناطق حفاظت شده...........................................................................................................................75
4-13. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص حمل و نقل ..................................77
4-14. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص صنعت و معدن..............................79
4-15. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص مصرف فراورده های نفتی وگازو امکانات و تجهیزات مربوط به آنها...........................................................................................81
4-16. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص های فرهنگ ، هنرو ورزش........... 84
4-17. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص امور قضایی .................................86
4-18. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص برخورداری از ارتباطات وامکانات مخابراتی.................................................................................................................................89
4-19. رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص کشاورزی و دامپروری...................92
4-20 . رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص مسکن ..........................................95
فصل پنجم: جمعبندی و نتیجهگیری.........................................................................................96
5-1. مقدمه.............................................................................................................................97
5-2.سوالات تحقیق...............................................................................................................98
5-2-1. تحلیل پاسخ سوال اول...............................................................................................98
5-2 -2.تحلیل پاسخ سوال دوم..............................................................................................100
5-5. نتایج تحقیق.................................................................................................................103
5-6. پیشنهاداجرایی..............................................................................................................103
5-7. پیشنهاد تکمیلی.............................................................................................................104
5-8. محدودیتهای تحقیق......................................................................................................104
5-9. استفاده کنندگان از نتیجه پایان نامه ..............................................................................105
فهرست جداول
4-1. جدول متغیرهای مربوط به شاخص مصرف آب شهری در استان کرمان........................53
4-2. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص مصرف آب شهری...............53
4-3. جدول متغیرهای مربوط به شاخص آموزش در استان کرمان.........................................55
4-4. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص آموزش............................... 56
4-5. جدول متغیرهای مربوط به شاخص اصناف در استان کرمان...........................................58
4-6. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص اصناف.................................58
4-7. جدول متغیرهای مربوط به شاخص بانکداری در استان کرمان.......................................60
4-8. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص بانکداری..............................61
4-9. جدول متغیرهای مربوط به شاخص تامین اجتماعی در استان کرمان................................62
4-10. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص تامین اجتماعی ...................63
4-11. جدول متغیرهای مربوط به شاخص مصرف برق در استان کرمان................................64
4-12. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص مصرف برق........................65
4-13. جدول متغیرهای مربوط به شاخص بهداشت و درمان در استان کرمان..........................66
4-14. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص بهداشت و درمان................67
4-15. جدول متغیرهای مربوط به شاخص تقسمات کشوری در استان کرمان........................68
4-16. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص تقسمات کشوری................69
4-17. جدول متغیرهای مربوط به شاخص جمعیت در استان کرمان........................................70
4-18. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص جمعیت..............................71
4-19. جدول متغیرهای مربوط به شاخص جنگلبانی، منابع طبیعی،مراتع ومناطق حفاظت شده در استان کرمان............................................................................................................................73
4-20. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص جنگلبانی، منابع طبیعی،مراتع ومناطق حفاظت شده...............................................................................................................74
4-21. جدول متغیرهای مربوط به شاخص حمل و نقل در استان کرمان.................................75
4-22. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص حمل و نقل .......................76
4-23. جدول متغیرهای مربوط به شاخص صنعت و معدن در استان کرمان..............................77
4-24. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص صنعت و معدن....................78
4-25. جدول متغیرهای مربوط به شاخص مصرف فراورده های نفتی وگازو امکانات و تجهیزات مربوط به آنها در استان کرمان................................................................................................79
4-26. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص مصرف فراورده های نفتی وگازو امکانات و تجهیزات مربوط به آنها...............................................................................80
4-27. جدول متغیرهای مربوط به شاخص های فرهنگ و هنر در استان کرمان........................82
4-28. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص های فرهنگ و هنر........... 83
4-29. جدول متغیرهای مربوط به شاخص امور قضایی در استان کرمان................................84
4-30. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص امور قضایی.......................85
4-31. جدول متغیرهای مربوط به شاخص برخورداری از ارتباطات و امکانات مخابراتی در استان کرمان............................................................................................................................87
4-32. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص برخورداری ازارتباطات و امکانات مخابراتی................................................................................................................... 88
4-33. جدول متغیرهای مربوط به شاخص کشاورزی و دامپروری در استان کرمان.................90
4-34 جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص کشاورزی و دامپروری.........91
4-35. جدول متغیرهای مربوط به شاخص مسکن در استان کرمان.........................................93
4-36. جدول رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر شاخص مسکن................................94
5-1. جدول تعیین سطح توسعه یافتگی و رتبه بندی شهرستان های استان کرمان از نظر شاخصهای توسعه یافتگی مورد استفاده در این تحقیق در سال 1390...........................................................99
5- 2 .جدول رتبه بندی شهرستان های استان کرمان از نظر شاخصهای توسعه یافتگی مورد استفاده در این تحقیق بدون تاثیر تسهیلات بانکی در سال 1390..........................................................101
5- 3 . جدول مقایسه رتبه بندی شهرستان های استان کرمان از نظر شاخصهای توسعه یافتگی مورد استفاده در این تحقیق با تاکید بر تسهیلات بانکی در سال 1390 ............................................102
منابع و ماخذ.........................................................................................................................106
فصل اول: کلیات تحقیق
1-1 .مقدمه
در دنیای کنونی که ما در آن مشغول به زندگی هستیم دستیابی به رشد و توسعه پایدار یکی از مباحث عمده و حائز اهمیت برای کشورها بویژه کشورهای در حال توسعه به شمار می رود. کشورهای در حال توسعه جهت جبران عقب ماندگیها، فرار از فقر سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و. . . و برای رسیدن به توسعه ای معتدل و همه جانبه که بتواند به بهبود وضع زندگی همه مردم آنها منجر گردد، نیازمند شناخت صحیح از دنیا و امکانات پیرامون خود و برنامه ریزیهای مناسب و بهینه در سطح ملی و منطقه ای هستند.هر چند اقدامات توسعه ای و سمت وسوی این تحولات در گذر زمان شاهد تغییرات بنیادی بوده است و شکستها و موفقیتهایی را به همراه داشته است، اما با گذشت نیم قرن هنوز به اهداف خود که اصلی ترین آنها مقابله با فقر و بهبود شرایط زندگی محرومان می باشد، نائل نگردیده است. شکاف رو به تزاید فقیر و غنی در سطح ملی، فراملی و منطقه ای و بحرانهای زیست محیطی در نیم قرن اخیر همه شواهدی هستند از عدم موفقیت کامل اهداف و راهبردهای توسعه (عمادی، 1376)
معمولا تا بحال اکثر برنامه ریزیها در کشورهای در حال توسعه توسط دولت و بصورت متمرکز صورت گرفته و به نیازها و پتانسیلهای مناطق توجه کمتری شده است. تجربه نشان داده است که در این کشورها نه تنها تخصیص بهینه منابع صورت نمی پذیرد، بلکه عمدتا منابع تخصیص یافته ارتباط چندانی با نیازها و پتانسیلها نداشته و شکاف و دوگانگی بین مناطق مرتبا افزایش یافته است. به نظر می رسد که در ایران نیز مانند اکثر کشورهای در حال توسعه، فرآیند رشد و توسعه به دلایل مختلف جمله فقدان برنامه ریزیهای بهینه بر اساس آمایش سرزمین و توانایی های منطقه ای، عدم تعادل وتناسب در جذب سرمایه های دولتی و خصوصی در شهرستانها و مناطق مختلف، عدم گردش و جابه جایی مناسب سرمایه در اقتصاد اکثر شهرستانها و ... روندی ناموزون و نامتعادل را طی کرده است و مناطقی وجود دارند که از رشد و توسعه کمتری نسبت به سایر مناطق برخوردار هستند. با وجود این عدم تعادل و توازن ها، لزوم برنامه ریزی منطقه ای امری واجب بشمار می آید. گزینه ای که امروزه تقریبأ در اکثر کشورها بخصوص کشورهای توسعه یافته به آن اهمیت زیادی داده می شود. از آنجایی که یکی از جوانب و اهداف مهم برنامه ریزی توسعه کمک به مناطق کمتر توسعه یافته و اقشار فقیرتر جامعه و انتقال و توزیع عادلانه امکانات و درآمدها با توجه به مزیتهای نسبی مناطق و عقب ماندگیهای آنها می باشد، ضروری است که به ارزیابی و اندازه گیری میزان برخورداری و سطح توسعه یافتگی و نقاط قوت و ضعف مناطق مختلف و بررسی شرایط بهبودی یا عدم بهبودی آنها پرداخته شود.
توسعه فرآیندی چند بعدی است و برای بررسی همه جانبه آن و برای آنکه بتوان تصویر درستی از وضعیت مناطق ارائه نمود، باید شاخصهای متعدد و گوناگونی را در ابعاد مختلف اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و… در نظر گرفت. مطمئنا هرچه این ابعاد وسیعتر باشد، نتایج ارائه شده دقیقتر و به واقعیت نزدیکتر خواهد بود. در این زمینه به تکنیکها وروشهایی نیازاست تا بتوان با استفاده از شاخصهای تعریف شده و منتخب، به رتبه بندی و بررسی وضعیت مناطق و براساس آن به تحلیل و برنامه ریزی توسعه آنهاپرداخت.
تکنیکها و روشهای متفاوتی برای رتبه بندی مناطق بر اساس شاخصهای توسعه وجود دارد که می توان به برخی از آنها از جمله گاتمن، تاکسونومی عددی، استاندارد سازی شاخصها، ،Topsis اشاره کرد .همچنین می توان از روشهای کمی نظیر ناموزون موریس، تحلیل عاملی و . . . یاد کرد. درمیان این روشها روش تاکسونومی عددی یکی از متدهای رتبه بندی بشمار می رود.
تحقیق حاضر از نوع کاربردی می باشد و به تعیین درجه توسعه یافتگی و رتبه بندی شهرستانهای استان کرمان با تاکید بر تسهیلات بانکی با استفاده از روش تاکسونومی عددی و بصورت توصیفی و تحلیلی پرداخته است. منبع علمی مقاله حاضر در مقطع زمانی نیمه اول سال 1392 بر اساس آمار مندرج در سالنامه آماری سال 1390 انجام و بصورت نسبتا جامع بیانگر وضعیت برخورداری و توسعه یافتگی شهرستانهای استان کرمان می باشد. از اینرو آمار و اطلاعات مورد استفاده تمامأ مربوط به سال 1390 بوده و برای تهیه شاخصها از جدیدترین آمار موجود استفاده شده است.
1-2. شرح و بیان مسالهی منبع علمی مقالهی
توسعه به عنوان یک پدیده گسترده با موضوعات اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و غیره از دید متفکرین جهان پنهان نبوده و در دوره‌های مختلف تاریخی بحث از توسعه و تحول یک بحث جدی و طبقه‌بندی شده بوده است، اما بطور اخص، بحث توسعه به قرن ۲۰ اختصاص دارد. برخی شروع این بحث را بعد از جنگ جهانی دوم می‌دانند، اما گروهی دیگر بحث راجع به توسعه به عنوان یک حرکت آگاهانه، نهادینه و اندیشیده شده، به منظور ترقی را، به انقلاب کبیر روسیه در سال ۱۹۱۷ نسبت می‌دهند، در طی سالهای بعد از انقلاب کبیر، شوروی سعی کرد در طی نیم قرن با یک برنامه‌ریزی متمرکز حرکت به سمت توسعه را آغاز کند و توانست خود را در زمره کشورهای توسعه یافته قرار دهد.
عده‌ای معتقدند سرآغاز مباحث توسعه، آگاهی و توجه به شکاف بین کشورهای توسعه ‌یافته و توسعه‌ نیافته است. جنگ جهانی دوم و ویرانی‌ها و تبعات وسیع ناشی از آن ، دو واکنش متفاوت را در کشورها به همراه داشت؛ برخی کشورها همچون آلمان سعی کردند دست به بازسازی زده و در جهت رشد و ترقی حرکت کنند و در مقابل برخی کشورها روند معکوس را طی نمودند. از این رو بعد از جنگ جهانی با دو دسته کشور مواجه هستیم: کشورهای توسعه یافته و کشورهای توسعه نیافته یا عقب‌مانده. در این میان دسته‌ای دیگر از کشورها نیز وجود دارند که بین این دو گروه قرار دارند و کشورهای درحال توسعه نامیده می‌شوند. توسعه و توسعه‌یافتگی از جمله دغدغه‌های مهم اندیشمندان و نظریه‌پردازان در حوزه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است، به گونه‌ای که هر یک از آنها سعی می‌کنند با بیان دیدگاهها و نظریات خود، از منظری خاص این موضوع را مورد بررسی قرار دهند. دولت‌ها نیز سعی می‌کنند تا با استفاده از این نظریات و بالا بردن شاخص‌های توسعه‌یافتگی، خود را در زمره کشورهای توسعه یافته جهان قرار دهند. این مسئله، خاص دولت یا جامعه‌ای ویژه نمی‌باشد امری جهانی است و هدف اصلی اکثر برنامه ریزان کشورهای مختلف رسیدن به توسعه پایدار است. یکی از مسائل مهمی که برنامه ریزان هر کشور با آن مواجه هستند توسعه زیاد شهرهای اصلی در مقابل توسعه کم شهرهای کوچک و نواحی یا روستاها می باشد در حالیکه شهرهای کوچکتر می توانند یکی از نمونه های سکونت گاهی در زمینه تحقیق و توسعه پایدار باشند. حال با توجه به مطالب فوق سوالات زیر به عنوان سوالات اصلی مطرح است که تحقیق به دنبال پاسخ به آنها است .
1- آیا با توجه به شاخص های توسعه می توان رتبه بندی و سطح بندی شهرستانهای استان را انجام داد ؟
2- آیا تسهیلات بانکی بر درجه توسعه یافتگی شهرستانهای استان کرمان تاثیر می گذارد ؟

1-3. اهمیت و ضرورت انجام تحقیق
همانگونه که همگان اذعان دارند اکثر برنامه ریزی ها در کشورهای در حال توسعه توسط دولت و به صورت متمرکز و با گزینه هایی مانند توزیع یا تقسم بندی (مثلا اعتبار) صورت گرفته و به نیازها و پتانسیلهای یا نقاط ضعف و قدرت مناطق توجه کمتری شده است. تجربه نشان داده است که در این کشورها گرچه ممکن است توزیع بصورت عادلانه باشد اما تخصیص بهینه منابع صورت نمی پذیرد، بلکه عمدتا منابع تخصیص یافته ارتباط چندانی با نیازها و پتانسیلها نداشته وشکاف و دوگانگی بین مناطق مرتبا افزایش یافته است و نهایتا این عدم تعادل مشکلات عدیده وغیر قابل جبرانی را در مناطق کمتر برخوردار بوجود خواهد آورد. بنابراین از آنجایی که یکی از جوانب و ضرورتهای مهم برنامه ریزی برای توسعه، کمک به مناطق کمتر توسعه یافته و اقشار فقیرتر جامعه و توزیع عادلانه امکانات و درآمدها با توجه به مزیتهای نسبی و مطلق مناطق وعقب ماندگیهای آنها می باشد، ضروری است که به ارزیابی و اندازه گیری میزان برخورداری و سطح توسعه یافتگی و نقاط قوت و ضعف مناطق مختلف و بررسی شرایط بهبودی یا عدم بهبودی آنها پرداخته شود. از طرفی هر طرح توسعه منطقه ای در عین حال که از خطوط کلی و برنامه ریزی ملی تبعیت می کند تابع امکانات و شرایط جغرافیایی منطقه نیز خواهد بود. لذا بدون بررسی وضعیت نواحی و مناطق مختلف یک کشور از جهات مختلف، یعنی اشکالات و امکانات )نقاط ضعف و قوت(، امکان اجرای موفق و موثر هیچ طرح و برنامه ای میسرنخواهد بود. به همین خاطر هر منطقه باید از جهات مختلف بررسی شود تا واقعاً معلوم گردد که چه مشکلات و تنگناهایی در منطقه وجود دارد و امکانات بالقوه منطقه از نظر توسعه کدام است. در این راستا انتخاب شاخص های مناسب جهت رتبه بندی مناطق بر اساس تقسیمات سیاسی و لزوم توجه به توزیع اعتبارات عمرانی بر اساس شاخص های مدقن و همچنین استفاده از روش ها و مدلهای متنوع کمی و کیفی در این مهم، بسیاری از مشکلات پیش آمده را مرتفع خواهد نمود .مضاف بر این ها این پروژه می تواند با بدست آوردن درجه توسعه نیافتگی و رتبه توسعه یافتگی هرشهرستان در بخش های مورد نظر، و همچنین شناسایی بخش های توسعه نیافته هر شهرستان نسبت به شهرستان های دیگر استان، راه گشای مناسبی برای توسعه و بهبود بخش های مختلف هر شهرستان، و درمجموع توسعه شهرستان ها و استان باشد. لذا با توجه به اینکه از نظر محقق تعیین نوع ارتباط توسعه یافتگی در استان با پرداخت تسهیلات کار جدیدی است (ضرورت کار)لذا اهمیت و ضرورت انجام این تحقیق را به مراتب بیشتر و جدی تر نمایان می سازد. بنابراین موارد زیر را می توان به عنوان بخشی از موضوع ضرورتها و اهمیت این منبع علمی مقاله عنوان کرد.
-سنجش توسعه یافتگی شهرستانهای استان کرمان
-مشخص کردن میزان اختلاف توسعه یافتگی شهرستانهای استان
-مشخص کردن شهرستانهای محروم از نظر شاخصهای توسعه یافتگی
-تعیین تاثیر تسهیلات بانکی در برخورداری یا عدم برخورداری شهرستانهای استان از امکاناتی که به عنوان شاخص توسعه یافتگی لحاظ می شوند
-متوجه ساختن مسئولان در جهت توجه بیشتر به شهرستانهای محروم استان و توزیع امکانات بیشتر و بهتر بین آنها
1-4. اهداف تحقیق:
همانطوری که روند توسعهیافتگی در کشورهای مختلف جهان دارای مراتب و سطوح گوناگون است، در داخل یک کشور نیز روند توسعهیافتگی در بین استان ها و وبه تبع آن در شهرستانهای هر استان یکسان نمی باشد. توسعهیافتگی استان های کشور با توجه به توزیع ناهمگن منابع و همچنین عوامل مختلف اجتماعی اقتصادی و اقلیمی مناطق ممکن است دارای روندی متناسب نباشد.و همچنین در داخل یک استان سطح توسعهیافتگی شهرستان های آن استان نیز ممکن است متفاوت باشد.یا به عبارت دیگر به علت امکانات بالقوه منطقه ای، توسعه یافتگی شهرستان های یک استان ممکن است در بخش های مختلف صنعتی، کشاورزی و خدمات و... با یکدیگر متجانس نباشد و این امر ضرورت مطالعه در این بخش ها را اجتناب ناپذیر می سازد.
بررسی وشناخت وضعیت شهرستان ها، قابلیت ها و تنگناهای آن در برنامه ریزی ناحیه ای از اهمیت بسزایی برخوردار است. امروزه آگاهی از نقاط ضعف و قوت نواحی نوعی ضرورت، جهت ارایه طرح ها و برنامه ها برای هدف گذاری مطلوب محسوب می شود. به طوری که استفاده از شاخص های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، و غیره می تواند معیاری مناسب هم برای تعیین جایگاه آن نواحی و همچنین عاملی در جهت رفع مشکلات و نارسایی های مبتلا به خود برای نیل به اهدافی همچون رفاه اقتصادی و سلامت اجتماعی به منظور رسیدن به توسعه مطلوب و پایدار باشد. اما بایستی اذعان کرد که استفاده از این شاخص ها منوط به در دسترس بودن اطلاعاتی جامع و کامل از نواحی است. در دسترس بودن اطلاعاتی خام و بدون پردازش، هرگز برنامه ریزان را در رسیدن به اهداف خود یاری نخواهد کرد. بنابراین دسترسی به اطلاعات آماری در زمینه شاخص های مختلف در نواحی گوناگون و پردازش آنها با استفاده از مدل های آماری مهمترین گام جهت نیل به اهداف مورد نظر می باشد.
درافکار صاحب نظران توسعه، تعابیر مختلفی از واژه توسعه وجود دارد که از آن جمله می توان به افزایش تولید، افزایش بازدهی، ارتقای سطح کمی و کیفی زندگی،رفع فقر و محرومیت، ارتقای سطح خدمات بهداشتی و درمانی، برطرف کردن مشکلات بیکاری و تورم، تامین نیازهای اقتصادی- اجتماعی، برخورداری از آموزش و فرهنگ و مشارکت فعال در عرصه های مختلف اجتماعی و غیره اشاره کرد. با توجه به مواردی که عنوان شد و همچنین دامنه گسترده این موارد پس می توان نتیجه گرفت که توسعه فرایندی پیچیده و چند بعدی است که مستلزم تغییر در ساختار اجتماعی، طرز تلقی مردم و نهادهای ملی و نیز تسریع رشد اقتصادی، کاهش نابرابری و ریشه کن کردن فقر و برقراری عدالت اجتماعی و پایداری محیط می باشد. ( توداور، مایکل ، 1378، توسعه اقتصادی در جهان سوم، ترجمه غلامعلی فرجادی، سازمان برنامه و بودجه ، ص 25).
درکشور ما نیز همچون اکثر کشورهای در حال توسعه در زمینه اقتصادی و اجتماعی آن یک یا دو منطقه ونهایتا چند منطقه دارای مسئو لیت اصلی در زمینه ایجاد درآمد و تولید ملی و برخوردار از خدمات عمومی و بالتبع شکوفایی اقتصادی، اجتماعی بوده که گاها به قیمت عقب نگه داشتن مناطق دیگر تمام شده است. برای این امر دلایلی چون استعداد آن مناطق و نواحی و پتانسیلهای بالای اقتصادی آن در زمینه استحکامات زیر بنایی و توان تولیدی مطرح می شود. ولی حتی با در نظر گرفتن این مسئله نیز نمی توان تدوین و اجرای برنامه ریزی های نامطلوب و متمرکز را که باعث تبدیل کشور به چند قطب معدود و برخوردار و اکثریت عظیم محروم که در جامعه گشته است را نادیده گرفت. چنین وضعیتی در اکثر مناطق و استان های مختلف کشورمان صادق بوده است
در کشور ما مبحث توسعه و زیر ساختهای آن در نواحی مختلف در اثر برنامه ریزیهای نامطلوب ملی و متمرکز گذشته تفاوت شدیدی را در روند توسعه به وجود آورده است. بیش از دو دهه است که در ایران سیاست گذاران، برنامه ریزان و صاحب نظران، روشهای مختلف برنامه ریزی از قبیل منطقه ای، فضایی و آمایش سرزمین را مورد توجه قرار داده اند تا با استفاده عملی از روش های مذکور ضمن تاکید بر تواناییها و منابع محیطی نواحی جغرافیایی، توسعه ای جامع و فرا گیر مبتنی بر تعادل منطقه ای درزمینه های طبیعی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی از طریق تدوین استراتژی های مطلوب و درون زا در عرصه ملی برقرار سازند
اهداف کلی برنامه ریزی منطقه ای و همچنین توسعه اقتصادی برقراری عدالت اجتماعی و توزیع رفاه و ثروت در بین افراد جامعه می باشد.که لازمه آن مطالعات دقیق و واقع بینانه است. برای دستیابی به اهداف فوق در هر جامعه ای نیاز به تهیه و تدوین ودر نهایت اجرای برنامه های متنوع ومتعدد است. زیرا یکی از مهمترین خصایص یک اقتصاد پویا، فعال و سالم، توزیع مناسب و عادلانه امکانات و ثمرات توسعه در میان اکثریت جمعیت یک ناحیه، منطقه یا کشور است. از این رو برنامه ریزان از طریق تهیه برنامه های محرومیت زدایی سعی در کاهش شکاف ها و نابرابری ها دارند. لذا با توجه به مطالب فوق الذکر اهداف اصلی این تحقیق عباتند ار :
1- تعیین جایگاه و رتبه شهرستان های استان به تفکیک شاخص های استخراجی
2- شناخت شاخص ها و عوامل عمده تأثیر گذار در توسعه یافتگی شهرستان ها
1-5 .نتایج مورد استفاده پس از انجام تحقیق
این تحقیق بر اساس اهداف بیان شده به دنبال رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان بر اساس درجه توسعهیافتگی شان در سال1390میپردازد. پس از مشخص شدن نتیجه در صورت لزوم می توان در برنامههای آتی برای انطباق با اهدف توسعه همه جانبه دست به اصلاحاتی زد. همچنین اولویت های سرمایه گذاری متناسب با شرایط منطقه ای را ارائه میدهد.
1-6- فرضیه ها
در این تحقیق فرضیه ای برای آزمون وجود ندارد. اما با توجه به این که هدف از این تحقیق رتبهبندی شهرستانهای استان کرمان از نظر درجه توسعهیافتگی و رتبه بندی آنها با تاکید بر تسهیلات بانکی در بخشهای مختلف سیاسی، اقتصادی ،اجتماعی و فرهنگی می باشد ، از این رو محقق به دنبال پاسخ به سوالات تحقیق می باشد.
1-7. روش تحقیق:
با توجه به ماهیت تحقیق، این تحقیق از نوع کاربردی با روش توصیفی وتحلیلی می باشد که پس از جمع آوری آمار با استفاده از روش تاکسونومی عددی به تجزیه و تحلیل آن پرداخته است. اما روشها و مدلهای مختلفی برای سنجش سطح برخورداری ومیزان توسعه یافتگی مناطق وجود دارد که از آن جمله میتوان به آنالیز اسکالوگرام، تاکسونومی عددی، تحلیل عاملی، تحلیل خوشه ای و روش موریس اشاره کرد که هر یک معایب و محاسن خاص خود را دارند اما در این منبع علمی مقاله به منظور تعیین درجه توسعه یافتگی و رتبه بندی شهرستانهای استان با تاکید بر تسهیلات بانکی از روش تاکسونومی عددی که یکی از روش های رایج رتبه بندی است استفاده شده است این روش برای اولین بار درسال 1763 میلادی پیشنهاد گردید و در سال 1968 میلادی به عنوان وسیله ای برای طبقه بندی درجه توسعه یافتگی ملل مختلف، توسط پروفسور زیگمونت هلوینگ در یونسکو مطرح شد. این روش قادر است یک مجموعه را به زیر مجموعه های کم بیش همگن تقسیم کرده ویک مقیاس را که مورد استفاده در امر برنامه ریزی می باشد برای شناخت درجه توسعه یافتگی ارائه دهد (حکمت نیا و موسوی ،1383 صص35-27)همچنین با تلفیق تعدادی از شاخص های مرتبط با معیار های مورد بررسی گزینه های مورد مطالعه را اولویت بندی نماید.
1-7-1. قلمرو زمانی و مکانی تحقیق
این منبع علمی مقاله به استناد آمار و اطلاعات مندرج در سالنامه آماری مربوط به سال1390 استان کرمان و همچنین استفاده ارز آمار و اطلاعات برخی از دستگاه های اداری استان از اوایل تیرماه سال 1392 شروع شده است. استان کرمان به عنوان پهناورترین استان کشور در جنوب شرقی فلات مرکزی قرار دارد می باشد. که از شمال به استان های خراسان جنوبی ویزد،از شرق به استان سیستان وبلوچستان،از غرب به استان فارس واز جنوب به استان هرمزگان محدود می شود. مساحت استان در سال 1390 معادل 183285کیلومتر مربع است که تقریبا 11.16 درصد از مساحت کل کشور را به خود اختصاص داده است. استان کرمان سرزمینی مرتفع و کوهستانی است که در این پهنه،کویر لوت با 100 متر ارتفاع از سطح دریا، چاله جازموریان با ارتفاع تقریبی200 متر از سطح در یا و ارتفاعات کوهبنان ،هزار،چوپار و لاله زار با ارتفاع بیش از 4465 متر از سطح دریا قرار دارند. اختلاف ارتفاع 4200 متریاستان نشان دهنده تفاوت های زیاد توپو گرافیک و در نتیجه تنوع شرایط اقلیمی و اکولوژیکی در منطقه می باشد.گسترش استان در جهت عرض جغرافیایی از یکطرف، وجود اختلاف ارتفاع شدید از طرف دیگر، موجب تنوع اقلیمی شدید در استان گردیده است ، به طوری که حتی در مناطق کم وسعت نیز می توان تنوع شدیدی را از نظر اقلیمی مشاهده کرد.
شایان ذکر است که این استان به دلیل وسعت زیاد دارای اشتراکات طبیعی زیادی با مناطق پیرامون و استان های همجوار است که تاثیر به سزایی در توسعه استان دارد. در شمال شرقی و شرق استان کویر لوت واقع گردیده و به عنوان عارضه طبیعی جدا کننده مرز استان کرمان با سیستان و بلوچستان است.کویر لوت با ویژگی های خاص خود به عنوان یک عامل محدود کننده و تاثیرات آب و هوایی از یک سو و مشکلات امنیتی و کنترل از سوی دیگر نقش مهمی در ارتباطات اقتصادی و اجتماعی ایفا می نماید. در جنوب استان در همسایگی با هرمزگان به دلیل نزدیکی استان با آبهای آزاد(کمتر از 70کیلومتر) نقش مهمی در حمل و نقل و جابجایی کالا می تواند داشته باشد. استان کرمان با داشتن امکانات بالقوه و بالفعل حمل و نقل ارتباطی در سطح زمینی- هوایی و همچنین قرارگیری از لحاظ موقعیت جغرافیایی در شرق و جنوب شرقی از جایگاه ویژه و ممتازی در کشور برخوردار است.اگر چه پراکندگی زیاد شهر ها و روستا ها و کویری بودن استان و سایر عوامل باعث شده جایگاه خاص و ویژه استان تحت تاثیر چالش ها و تهدید ها قرار گیرد.
تقسیمات کشوری:
استان کرمان درپایان سال 1390دارای 23 شهرستان ، 58 بخش ، 65 شهر و151 دهسـتان بـوده است. شهرستان های استان شامل: ارزوئیه،انار، بافت، بردسیر، بم، جیرفت، رابر، راور، رفسنجان، رودبارجنوب، ریگان، زرند، سیرجان، شهربابک، عنبرآباد، فاریاب، فهرج، قلعه گنج، کرمان، کوهبنان، کهنوج ، منوجان ونرماشیر می باشد.
1-7-2. روش نمونه گیری و تعیین حجم نمونه
در این تحقیق حجم نمونه ، داده های آماری مندرج در سالنامه آماری سال 1390 می باشد و در این نمونه گیری سعی شده از متغیر های استفاده شود که اطلاعات آنها برا ی تمام شهرستانهای استان موجود بوده است. و در انتخاب بخشها ومتغیر های مورد مطالعه سعی شده تا حد امکان از اطلاعات اکثر بخشها وشاخص ها وهمچنین متغیرهای موجود به منظور دور بودن از تخمینها و دقت بیشتر استفاده شود .
1-7-3. ابزارهای گردآوری اطلاعات
در این منبع علمی مقاله از آمار مندرج در سالنامه آماری استان کرمان که از طریق سرشماری سال 1390 در این استان جمع آوری و تدوین شده به علاوه آمار دریافتی از سازمانهای دولتی و خصوصی و کتابخانه های دردسترس استفاده شده است. وهمچنین اصلی ترین نرم افزارهای مورد استفاده در تحقیق حاضر Microsoft Excel است.
1-7-4. روش تجزیه وتحلیل داده ها
در این تحقیق برای تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع آوری شده از روش تحقیق تاکسونومی عددی و تکنیک به کارگیری آن استفاده شده است که به شرح زیر معرفی می گردد . وهمچنین سعی بر این شده یک نرم افزار و برنامه نویسی کامپیوتری بر اساس روش تاکسونومی عددی تهیه گردد و از این نرم افزار برای تجزیه و تحلیل اطلاعات و آمار جمع آوری شده استفاده خواهد گردید.  
1-8.جامعه آماری
جامعه آماری تحقیق دادههای مربوط به شاخصهای مختلف توسعه یافتگی در شهرستانهای استان کرمان بر اساس اطلاعات مندرج در سالنامه آماری سال 1390 استان کرمان است. عمده شاخصهای مورد مطالعه عبارتند از:
شاخص مصرف آب شهری در شهرستانهای استان کرمان
شاخص آموزش در شهرستانهای استان کرمان
شاخص ارتباطات و امور مخابراتی در شهرستانهای استان کرمان
شاخص اصناف شهرستانهای استان کرمان
شاخص بانکداری و امور مربوط به آن در شهرستانهای استان کرمان
شاخص بهداشت و در مان درشهرستانهای استان کرمان
شاخص مصرف برق و امور مربوط به آن در شهرستانهای استان کرمان
شاخص تامین اجتماعی شهرستانهای استان کرمان
شاخص تقسیمات کشوری شهرستانهای استان کرمان
شاخص جمعیت در شهرستانهای استان کرمان
شاخص جنگلبانی، منابع طبیعی، مراتع و مناطق حفاظت شده در شهرستانهای استان کرمان
شاخص حمل و نقل در شهرستانهای استان کرمان
شاخص صنعت و معدن در شهرستانهای استان کرمان
شاخص مصرف فراورده های نفتی، گاز و امکانات و تجهیزات مربوط به آنها در شهرستانهای استان کرمان
شاخص فرهنگ ، هنر و ورزش در شهرستانهای استان کرمان
شاخص امورقضایی در شهرستانهای استان کرمان
شاخص کشاورزی و دامپروری در شهرستانهای استان کرمان
شاخص مسکن و امور مربوط به ساخت و ساز در شهرستانهای استان کرمان
1-9 .محدودیتهای تحقیق
هرکار تحقیقی، در راستای نیل به اهداف خاص تحقیق، با یک سری محدودیتها مواجه است. از جمله محدودیتهای تحقیق حاضر با توجه به اینکه استان کرمان به لحاظ تقسیمات کشوری ، بعضا برخی از شهرستانها به چند شهرستان یا برخی دیگر به دو شهرستان تقسیم شده اند (مثلا شهرستان بم به چهار شهرستان بم ،ریگان، فهرج و نرماشیر یا اینکه شهرستان کهنوج به شهرستانهای کهنوج ، رودبار جنوب ، قلعه گنج و منوجان و شهرستان زرند به شهرستانهای زرند و کوهبنان تقسیم شده است ) دسترسی به دادههای آماری صحیح و دقیق برای شهرستانهای جدید التاسیس را کمی بامشکل روبرو کرده است . به هر حال تحقیق حاضر از نظر مکانی محدود به استان کرمان ( هر 23 شهرستان) و از بعد زمانی محدود به سال 1390 است.
1-10. تعاریف مفاهیم و واژه ها:
توسعه:توسعه دارای مفهومی کلی به معنای راهبردی است که در پی اجرای مجموعه اقدامات هماهنگ، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیربنائی ضمن افزایش درآمد سرانه جامعه هدف، فقر مطلق را از بین برده و ضمن تأمین رفاه و آسایش جامعه منابع پایه را برای آینده حفظ نموده و منطقه را به سمت پایداری پیش می برد. (صفرزاده میر ولی - 1389)
استان کرمان: یکی از استانهای کشور شامل شهرستان های : ارزوئیه،انار، بافت، بردسیر، بم، جیرفت، رابر، راور، رفسنجان، ودبارجنوب، ریگان، زرند، سیرجان، شهربابک، عنبرآباد، فاریاب، فهرج، قلعه گنج، کرمان، کوهبنان، کهنوج ، منوجان ونرماشیر می باشد. (سالنامه آماری سال 1390)
تاکسونومی : بطور کلی آنالیز تاکسونومی عددی یک روش عالی درجه بندی ، طبقه بندی و مقایسه فعالیت های مختلف با توجه به درجه بهره مندی و برخورداری آن فعالیت ها از شاخص های مورد بررسی می باشد. از توانایی های عمده این روش آن است که قادر است تا اینکه دو عمل را در کنار هم انجام دهد : یکی اینکه مجموعه مورد بررسی را بر اساس شاخص های ارائه شده به زیر مجموعه های همگن تقسیم کند و دیگر آنکه عناصر و اعضاء هر زیر مجموعه همگن را درجه بندی کند.  این روش همچنین به عنوان مدلی شناخته شده در برنامه ریزی های منطقه ای مطرح بوده که دارای کاربردهای گسترده و متنوع می باشد.
1-11- خلاصه: در فصلی که گذشت بعد از مقدمه و تشریح بیان مساله، اهمیت و ضرورت انجام تحقیق به همراه اهداف تحقیق مورد بررسی قرار گرفت. سپس مروری بر فرضیه های تحقیق، روش انجام تحقیق، قلمرو و ابزار مورد استفاده درتحقیق برای تجزیه وتحلیل اطلاعات بیان گردید و درانتها برخی از واژگان کلیدی تعریف شد.
فصل دوم: ادبیات تحقیق و پیشینه موضوع
2-1. مقدمه
در این فصل به شرح ادبیات توسعه و توسعه یافتگی، مبانی نظری تحقیق و در پایان به مروری برمطالعات انجام گرفته در رابطه با موضوع توسعه یافتگی و برخورداری پرداخته خواهد شد.
سالیان خیلی زیادی است که با افزایش سطح دانش و فهم بشر، کیفیت و وضعیت زندگی او همواره در حال بهبود و ارتقا بوده است.بعد از انقلاب فرهنگی اجتماعی اروپا (رنسانس) و متعاقب آن انقلاب صنعتی، موج پیشرفت های شتابان کشورهای غربی آغاز شد. تنها کشور آسیایی که تا حدی با جریان رشد قرن های نوزده و اوایل قرن بیستم میلادی غرب همراه شد کشور ژاپن بود. بعد از رنسانس که انقلابی فکری در اروپا رخ داد، پتانسیل های فراوان این ملل، شکوفا و متجلی گردید، اما متاسفانه در همین دوران، کشورهای شرقی روند روبه رشدی را تجربه نکرده و بعضا سیری نزولی طی نمودند. البته بعضا حرکت های مقطعی و موردی در این کشورها صورت گرفت، اما از آنجا که با کلیت جامعه و فرهنگ عمومی تناسب کافی را نداشت، مورد حمایت واقع نشد. محمدتقی خان امیرکبیر در ایران، نمونه ای از این دست است.
آرایش کنونی نیروهای جهان و رهیافت آنها برای فتح میدان نبرد اقتصادی، جهان را در آستانه ایجاد بلوک‌های اقتصادی قرار داده است. دنیا در عصر فراصنعتی، جوامعی با خصوصیاتی متفاوت را در بر گرفته است; دسته اول گروه کوچکی هستند که سرگرم زورآزمایی صنعتی، پویش‌های نوین پیشرفت و دگرگونی‌های پرشتاب اقتصاد بوده و مردمانشان با خیالی آسوده و آرامش درونی (لااقل در ظاهر) به دنبال رفاه و هرچه بهتر زندگی کردن خود و فرزاندانشان هستند، این جوامع را عموماً با کلماتی چون توسعه یافته، پیشرفته، مدرن، نوگرا، متکامل، صنعتی شده و ثروتمند می‌شناسند.
در مقابل جوامعی هستند که با گرسنگی، بیماری، کم‌سوادی و رکود اقتصادی درگیر بوده، زندگی آنها با فقر و محرومیت همراه است و برای گذران زندگی ناچارند که با سختی‌ها و مشکلات فراوانی دست و پنجه نرم کنند. واژگانی چون کم توسعه ، توسعه نیافته ، عقب افتاده، غیر صنعتی، فقیر و جهان سومی نام‌هایی است که به این جوامع اشاره دارند.
تفاوت این جوامع، سؤالی را در ذهن بسیاری از اندیشمندان تداعی کرده است: چرا پیشرفت‌ها، موفقیت و رفاه به دسته اول محدود شده و دسته دوم بهره کمتری از آن برده اند؟
پاسخ به این سؤال، نیازمند ریشه‌یابی توسعه‌یافتگی در جوامع پیشرفته و جستجوی علت توسعه نیافتگی در کشورهای کم توسعه است؛ که به نوبه خود مطالعه و تبیین روابط پدیده‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را در شرایط خاص هر جامعه می‌طلبد. به این ترتیب پرسش از علت پیشرفت جوامع، موجب شکل‌گیری نظریه‌های جدید در توسعه با نگرش‌ها و رویکردهای مختلف شده است. نظریاتی که جهت‌دهنده تصمیم‌ها و سیاستهای برنامه‌ریزان و سیاستگزاران توسعه بوده است . با این امید که با روش های موثر در تبیین مسائل پیش‌روی کشورهای کم توسعه آشنایی حاصل شده و این آشنایی، قدمی کوچک اما مهم در فرآیند تدوین الگوی توسعه بومی و غیر تقلیدی برای کشور، استانها و به تبع آن شهرستانها باشد.
2-2. توسعه چیست؟
در تعریف توسعه باید نکاتی چند را در نظر گرفت که مهمترین آنها عبارت است از: اینکه اولاً توسعه را مقوله ارزشی تلقی کنیم، دوم اینکه آن را جریانی چند بعدی و پیچیده بدانیم و سوم به ارتباط و نزدیکی آن با مفهوم بهبود توجه داشته باشیم
از توسعه تعاریف گوناگونی صورت گرفته است که در همه آنها به جنبه های مختلف این فرآیند توجه شده است .
تودارو در تعریف توسعه می گوید :"توسعه صرفأ پدیده ای اقتصادی نیست.توسعه جریانی چند بعدی است که مستلزم تجدید سازمان وتجدید جهت گیری مجموعه نظام اقتصادی و اجتماعی کشور است. توسعه علاوه بربهبود وضع درآمدها و تولید، آشکارا متضمن تغییرات بنیادی در ساختهای نهادی، اجتماعی، اداری و نیز طرز تلقی در بیشتر موارد حتی آداب و رسوم و اعتقادات جامعه و مردم است"(تودارو 1370 )
درتعریف دیگری از توسعه، مؤسسه مارگا تعریفی را از توسعه کامل می داند که شامل پنج بعد به شرح ذیل باشد.
1- بعد اقتصادی که به ایجاد ثروت و بهبود شرایط زندگی مادی و توزیع عادلانه امکانات مربوط می شود.
2- بعد اجتماعی که بر مبنای امکانات بهزیستی ( بهداشت، آموزش، مسکن و اشتغال) اندازه گیری می شود.
3- بعد سیاسی که ارزشهایی مانند حقوق بشر، آزادیهای سیاسی، حقوق تابعیت و برخی اشکال دموکراسی را در بر می گیرد.
4- بعد فرهنگی که بر مبنای به رسمیت شناختن این واقعیت است که فرهنگها به افراد هویت وارزش شخصی اعطا می کنند.
5- بعد موسوم به "زندگی کامل"که به نظامهای محتوایی، نهادها وباورهایی که با هدف نهایی زندگی و تاریخ در ارتباط هستند، مربوط می شود.
هر چند از توسعه تعریف دقیق و واحدی وجود ندارد، اما اکثریت قریب به اتفاق کارشناسان ،توسعه را فرآیندی چند بعدی می دانند. فرآیندی که طی آن شرایط نامطلوب زندگی به شرایط مطلوب تبدیل می شود و جامعه از دست عقب ماندگیها، زندگی سنتی و معیشتی و فقر در زمینه های مختلف خلاصی می یابد و بسوی پیشرفت و رفاه حرکت می کند. به عبارتی توسعه فرآیندی است که طی آن شرایط زندگی همه مردم بهبود می یابد.
در این فرایند نکته مهم و قابل توجه این است که ، نباید فرآیند توسعه با رشد اقتصادی یکسان تلقی گردد. چه بسا در کشوری ممکن است با وجود رشد اقتصادی، وضعیت زندگی مردم نه تنها بهبود نیابد بلکه حتی بدتر نیز شود. توسعه، حد و مرز و سقف مشخصی ندارد بلکه به دلیل وابستگی آن به انسان، پدیده ای کیفی است (برخلاف رشد اقتصادی که کاملا کمی است) و هیچ محدودیتی ندارد.
2-3. اهداف توسعه
البته اهداف توسعه بسیارند. همچنان که در گردهمایی رهبران جهان در سال ۲۰۰۰ میلادی در سازمان ملل متحد تحت عنوان نشست هزاره، اهدافی برای توسعه کشورها مشخص گردید. در این نشست بیانیه ای تصویب شد که بر مبنای آن کشورها باید به پیشنهاد و اجرای برنامه هایی بپردازند که حرکت کشورهای در حال توسعه را در مسیر توسعه یافتگی تسریع بخشد و اهداف توسعه هزاره را محقق سازد.
این هدف ها عبارت بودند از: ریشه کن کردن فقر مطلق و گرسنگی، دستیابی به آموزش ابتدایی در جهان، ترویج برابری جنسیتی و توانمندسازی زنان، کاهش میزان مرگ و میر کودکان، بهبود تندرستی مادران، مبارزه با ایدز، مالاریا و دیگر بیماری ها، تضمین پایداری زیست محیطی و ایجاد مشارکت جهانی برای توسعه.
اما به هر حال رکن اصلی و بنیادین توسعه در ابعاد مختلف اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی، انتخاب هدفهای دست‌یافتنی و متناسب با ویژگیهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی هر جامعه و منطقه به شمار می‌رود. بطوربکه از دیگاه اکثر آگاهان این حوزه اهداف کلان توسعه عبارت‌اند از:
فقرزدایی
ایجاد عدالت اجتماعی و تعادلهای منطقه‌ای
ایجاد رفاه عمومی
استقلال اقتصادی
2-4. مکاتب مهم توسعه‌یافتگی
بررسی ادبیات توسعه نشان‌دهنده وجود سه مکتب غالب در پدیده توسعه‌شناسی است که عبارت‌اند از: 1- مکتب نوسازی 2- مکتب وابستگی 3- مکتب نظام جهانی. «رشته توسعه در اواخر دهه 1950م. زیر نفوذ مکتب نوسازی قرار داشت. مکتب انقلابی وابستگی در اواخر دهه 1960م. با سلطه آن به معارضه برخاست. در اواخر دهه 1970م. با پیدایش مکتب نظام جهانی، دیدگاهی دیگر برای بررسی مسئله توسعه پدیدار شد وسرانجام، از اواخر دهه 1980م. به نظر می‌رسد که هر سه مکتب به سمت نوعی تقارب و همگرایی پیش می‌روند» ( سو، 1380، ص22).
2-4-1. مکتب نوسازی
این مکتب را می توان محصول تاریخی سه رویداد مهم  در دروران بعد از جنگ جهانی دوم به شمار آورد. رویداد اول ظهورایالات متحده امریکا به عنوان یک ابر قدرت( با اجرای طرح مار شال برای بازسازی اروپای جنگ زده)، رویداد دوم گسترش جنبش جهانی کمونیسم است که اتحاد جماهیر شوروی نفوذ خود را نه تنها در اروپای شرقی بلکه حتی در چین و کره در قاره آسیا نیز گسترش داد. رویداد سوم تجزیه امپراطوری های استعماری اروپایی در آسیا، آفریقا و امریکای لاتین که موجب ظهور شمار بسیار زیادی کشور و ملت های جدید در جهان سوم گردید. این کشورهای نوظهور هریک به دنبال الگویی برای رشد وتوسعه اقتصادی و اعتلای سیاسی و استقلال خود بودند. در چنین زمینه تاریخی، طبیعی بود که نخبگان سیاسی در امریکا، اندیشمندان علوم اجتماعی را به مطالعه کشورهای جهان سوم ترغیب نمایند تا اینکه از این طریق ضمن دستیابی به توسعه اقتصادی و ثبات سیاسی در این مناطق از گرفتار شدن کشورهای مزبور به دامان بلوک کمونیستی نیز جلوگیری نمایند
2-4-2. مکتب وابستگی
این مکتب برخلاف دیدگاههای نوسازی ، توسعه را از دیدگاه جهان سوم می نگرند. مکتب وابستگی ابتدا در امریکای لاتین و به عنوان عکسل العملی نسبت به شکست برنامه کمیسیون اقتصادی سازمان ملل برای امریکای لاتین( اکلا) در اواخر دهه1960 به ظهور رسید(سو، 1380، 117).
نظریه پردازان مکتب وابستگی، دنیا را به دو قطب مرکز(متروپل) و پیرامون(اقمار)دسته بندی کرده اند. از مهمترین نظریه پردازن این مکتب می توان به موارد زیر اشاره کرد:
فرانک: توسعه و توسعه نیافتگی
پل باران: استعمار هند
دوس سانتوس: ساختار وابستگی
کاردوزو: توسعه وابسته( توسعه تقارن با وابستگی)
اودانل: ظهور دولت دیوانسالار-اقتدارگرا در امریکای لاتین
گُلد:فرایند وابستگی پویا در تایلند
پل باران و استعمار هند
2-4-3. مکتب نظام جهانی
مبدع این سیستم ایمانوئل والرشتاین است.او با طرح مفهوم دو قطبی مخالف است. از نظر او دنیا پیچیده تر از آن است که بتوان آن را به صورت نظامی مرکب از دو مقوله مرکز پیرامون دسته بندی کرد.بسیاری از ملت های موجود در بین این دو قطب قابل انطباق با هیچیک از مقولات مرکز پیرامون نیستند. لذا والرشتاین، خود به معرفی و پیشنهاد نظامی مرکب از سه قطب« مرکز» ، «نیمه پیرامونی»، « پیرامون» می پردازد.
جوامع مرکز: این جوامع دارای ویژگی هایی نظیر نظام بانکی قدرتمند، تولید انبوه صنعتی، فن آوری پیشرفته، سرمایه فراوان و متمرکز، وجود یک طبقه قدرتمند سرمایه دار، یک طبقه وسیع کارگر، دولت های قدرتمند چه از نظر ساختار داخلی و نیروی خارجی و دخالت در امور سیاسی مناطق دیگر هستند.
جوامع پیرامونی:  ویژگی های کشورهای پیرامونی عبارتند از: 1- کشاورزی و خدمات متکی بر تولید مواد خام و کشاورزی2- نبود نظام قدرتمند صنعتی-بانکی3- نبود سرمایه متشکل4- وجود طبقه سرمایه دار ضعیف، همراه با خیل عظیم دهقانان و کارگران فقیر شهری5- ضعف دولت چه از نظر ساختار داخلی و چه از نظر قدرت خارجی6- تأثیرپذیری از مرکز
جوامع نیمه پیرامونی: بنا بر نظر والرشتاین جوامع نیمه پیرامونی دارای ترکیبی از ویژگی های جوامع مرکز و پیرامون هستند(ازکیا، 1381، 161).
2-5. مدل‌های توسعه اقتصادی
2-5-1. مدل روستو
این مدل یک تئوری خطی از توسعه است. در این مدل، اقتصادها به سه بخش اولیه، ثانویه و سوم تقسیم شوند. بنا به نظر روستو تاریخچه کشورهای توسعه یافته یک الگوی مشترک از تغییرات ساختار را دنبال می‌‌کنند که شامل 5 مرحله می‌باشد:(تودارو مایکل)
1- جامعه سنتی
درجامعه سنتی فعالیت اقتصادی با هدف امرار معاش انجام می‌شود یعنی محصول به جای مبادله شدن توسط تولیدکننده مصرف می‌شد و تولیدکننده همان مصرف کننده بود. البته معامله به صورت محدود و با روش مبادله کالا به کالا (تهاتر) انجام می‌شد. یعنی کالاها با یکدیگر معاوضه می‌شدند. در این جامعه کشاورزی مهم‌ترین بخش بوده و تولید کارمحور بوده و استفاده از مقادیر سرمایه محدود است.
2- دوران گذار (انتقال)
گذار شرایط لازم الاجرا برای جهش (خیز) است. در این مرحله مازادهای ناشی از تجارت پدیدار شده که متاثر از زیرساخت‌های حمل و نقل است. در این مرحله پس‌انداز‌ها و سرمایه‌گذاری رشد می‌کند و فعالان اقتصادی و کارآفرینان پدید می‌آیند.
3- جهش
صنعتی شدن با انتقال کارگران از زمین به کارخانه‌ها افزایش می‌یابد. در این مرحله رشد در مناطق کمی از کشور و بر روی یک یا دو صنعت متمرکز شده است و سیاست‌ها و نهادهای اجتماعی برای حمایت از صنعتی شدن توسعه می‌یابند.
4- رسیدن به بلوغ
در این مرحله رشد گسترده شده و در سطح اقتصاد توزیع می شود و با تکنولوژی‌های جدید حمایت شده است.
5- مصرف انبوه
در این مرحله رشد به صورت کامل محقق شده و جامعه به مصرف انبوه روی‌ می‌آورد.
دلالت‌های مدل روستو
توسعه به سرمایه‌گذاری کافی و پایدار در تجهیزات سرمایه‌ای نیاز دارد. برای ترویج رشد در کشورهای در حال توسعه، باید شرایط مناسب برای سرمایه‌گذاری ایجاد شود یعنی لازم است اقتصاد به «مرحله 2» دست‌ یابد.
در مدل روستو پس‌انداز و تشکیل ( انباشت) سرمایه هسته اصلی فرآیند رشد و به دنبال آن توسعه می‌باشد. کلید توسعه انتقال پس‌انداز برای ایجاد سرمایه‌گذاری جهت تسریع تحرک رشد اقتصادی است و با آغاز این مسیر، رشد اقتصادی به خودی خود ادامه می‌یابد. توسعه می‌تواند در مرحله 3 به خاطر نداشتن حجم مورد نیاز پس‌انداز (20-15 درصد از GDP) متوقف شود. اگر نرخ پس‌انداز داخلی 5% باشد، بنابراین وام یا کمک‌های بین‌المللی، به‌منظور پر کردن شکاف پس‌انداز می‌بایست 15-10 درصد باشد. سرمایه‌گذاری حاصله، اقتصاد را به مرحله 4 سوق داده و رسیدن به بلوغ و رشد اقتصادی خودزا را در پی دارد.
محدودیت‌های مدل روستو، اندک است. عوامل تعیین‌کننده مرحله توسعه اقتصادی یک کشور معمولاً وسیع تر از دیدگاه مد نظر روستو است: به عبارت دیگر توسعه اقتصادی به مقدار و کیفیت منابع تکنولوژیک کشورها و ساختارهای نهادی کشورها مثل قانون قرارداد بستگی دارد. روستو تلاش دارد تا تجربیات توسعه کشورهای غربی را بیان کند؛ و به همین جهت وی توجهی به تجربیات کشورها با فرهنگ‌ها و سنت‌های متفاوت (مانند کشورهای زیر صحرا در افریقا که توسعه اقتصادی کمی را تجربه کرده‌اند) ندارد. (فرجادی- 1387)
2-5-2. مدل هارود ـ دومار
مدل هارود ـ دومار در دهه 1930 توسعه یافت و محوریت آن بر انتقال وجوه ناشی از پس‌انداز به سرمایه‌گذاری است. معمولا وجوه پس انداز مردم به سرمایه‌گذاران قرض داده می‌شود و از این طریق موجبات رشد اقتصادی فراهم می‌شود.
در این مدل نرخ رشد اقتصادی بستگی دارد به: سطح و نسبت پس‌انداز و ضریب سرمایه به تولید.
بهره‌وری سرمایه‌گذاری یعنی نسبت محصول به سرمایه دراقتصاد. به عنوان مثال اگر 8 واحد از تجهیزات سرمایه، سالانه یک واحد محصول تولید کند، نسبت محصول به سرمایه 8 به 1 می‌باشد و نسبت 3 به 1 نشان می‌دهد که سالانه برای تولید 1 واحد محصول به 3 واحد سرمایه نیاز داریم.
تحلیل و بسط بیشتر مدل هارود ـ دومار در 1940 توسعه یافته که برای تحلیل چرخه‌های تجاری به کار رفته است و بعدها برای تشریح رشد اقتصادی استفاده شد. طبق این مدل رشد اقتصادی به مقدار نیروی کار و سرمایه بستگی دارد یعنی (Y=F(K,L). عرضه نیروی کار در کشورهای در حال توسعه فراوان است؛ بنابراین این فقدان سرمایه فیزیکی است که رشد اقتصادی و به دنبال آن توسعه اقتصادی را عقب نگه می‌دارد. به همین جهت می‌توان توقع داشت که سرمایه فیزیکی بیشتر، رشد اقتصادی را به‌وجود ‌آورد (برای ترسیم این وضعیت می‌توان از منحنی مرز امکانات تولید استفاده کرد). سرمایه‌گذاری خالص (یعنی سرمایه‌گذاری بیشتر از آن چه برای جایگزینی سرمایه‌های مستهلک مورد استفاده قرار می‌گیرد. درواقع کل سرمایه گذاری منهای سرمایه گذاری جایگزین سرمایه گذاری مستلک شده، سرمایه گذاری خالص را تشکیل می‌دهد) منجر به افزایش تجهیزات تولیدکننده شده و زمینه افزایش محصول و درآمد بالاتر را فراهم می‌کند. درآمد بیشتر سطوح بالاتری از پس‌انداز را ممکن‌ می‌سازد و در نتیجه سرمایه‌گذاری در ادوار بعد نیز افزایش می‌یابد.
به کارگیری مدل رشد اقتصادی هارود ـ دومار، مستلزم به کارگیری سیاست‌های تشویق پس‌انداز و ایجاد پیشرفت‌های تکنولوژیک (که نسبت سرمایه به تولید را کاهش دهد) است.
ساختار مدل
در این مدل فرض می‌شود:
1- زمانی که سرمایه‌گذاری (It) در هر دوره با تغییرات درآمد ملی (1Yt-Yt-) ضرب‌در نسبت سرمایه به تولید (k) برابر باشد؛ مقادیر عرضه و تقاضای کل در تعادل قرار دارند. نسبت سرمایه به تولید، ارزش سرمایه مورد نیاز برای تولید یک واحد محصول در یک دوره زمانی را نشان می‌دهد.
2- در تعادل یک اقتصاد بسته، سرمایه‌گذاری مورد انتظار با پس‌انداز مورد انتظار برابر خواهد بود. این فرض شرط اولی تعادل را نتیجه می‌دهد:
با تقسیم طرفین بر Y خواهیم داشت:
تعاریف می‌کنیم:

 برای دانلود فایل کامل به سایت منبع مراجعه کنید  : elmname.com

یا برای دیدن قسمت های دیگر این موضوع در سایت ما کلمه کلیدی را وارد کنید :

 

نرخ پس‌انداز
نرخ رشد
لذا خواهیم داشت:
S=k*gیا: به این معادله، «معادله رشد هارود ـ دومار» گفته می‌شود. در واقع در این مدل نرخ رشد همواره توسط نسبت پس‌انداز ملی و نسبت سرمایه ملی به تولید (k) تعیین می‌شود. هر چه یک کشور بیشتر پس‌انداز و سرمایه‌گذاری کند سریعتر رشد می‌کند.
مثال: فرض کنید 3=k و %6=S لذا خواهیم داشت:
اما اگر بتوان پس‌انداز ملی را از 6% به 15% افزایش داد، نرخ رشد به صورت زیر افزایش می‌یابد. اثر پس انداز بر رشد به روستو کمک می‌کند تا «مرحله جهش» را برای اقتصاد تعریف می‌کند. اگر کشوری فقط 15% تا 20% پس‌انداز کند می‌تواند با نرخی بسیار سریع‌تر نسبت به کسانی که پس‌انداز کمتری دارند رشد و توسعه پیدا کند. این رشد می‌تواند خود پایدار باشد. دلالت سیاست اصلی این تئوری این است که منابع سرمایه‌گذاری مورد نیاز می‌تواند توسط کمک‌های خارجی تامین شود.که این خود مقدمه ای برای ورود تکنولوزی و کاهش ضریب سرمایه به تولید خواهد بود .
انتقادات وارده بر مدل
• نقد دومار بر دومار (نقد خود دومار بر مدل خودش که گویا آن را در یکی از مقالات مطرح کرده است): «هدف اصلی من تحلیل چرخه‌های تجاری بود نه استخراج یک نرخ رشد که از لحاظ تجربی معنی‌دار باشد».
• در این مدل شبیه‌سازی سطح مطلوب پس‌اندازهای داخلی مشکل است.
• پرکردن شکاف پس‌انداز با وام گرفتن از کشورهای بیگانه بعدها موجب مشکلات بازپرداخت بدهی می‌گردد.
• بازدهی نهایی نزولی برای تجهیزات سرمایه‌ای وجود دارد؛ بنابراین هر واحد متوالی از سرمایه‌گذاری بهره‌وری را کاهش و نسبت سرمایه به تولید را افزایش می‌دهد (بر خلاف فرض هارود و دومار که این نسبت را ثابت در نظر گرفته بودند).
• حجم سرمایه‌گذاری فقط یکی از عوامل تأثیرگذار بر توسعه است. مثلا رویکرد طرف عرضه (بازارهای آزاد) و توسعه منابع انسانی (آموزش و پرورش) بر عوامل دیگری تاکید دارند.
• رشد اقتصادی لازم است اما برای توسعه شرط کافی نیست در حالی که در این مدل این گونه فرض شده است.
• ساختار اقتصادی(یعنی کشاورزی و صنعت و خدمات) بخشی دارای اهمیت است؛ درحالی که در مدل به تمایز میان بخش ها توجه نمی‌شود.
2-5-3. مدل دو-شکاف
مدل دو_شکاف یک حالت تعمیم یافته از مدل رشد هارود ـ دومار است. این مدل بر دو شکاف تاکید دارد، شکاف اول که در مدل هارود-دومار نیز بر آن تاکید می‌شود شکاف پس انداز می‌باشد. شکاف دوم (علاوه‌بر شکاف پس‌انداز) با مطرح شدن تجارت خارجی پیدا می‌شود. می‌توان مدل دو- شکاف را به صورت زیر تعریف نمود:
شکاف پس‌انداز بر این امر دلالت دارد که پس‌انداز داخلی برای حمایت از سطح رشدی که با فرض ثبات قدرت خرید کالاهای وارداتی اقتصاد و ثبات سطح سایر منابع، قابل تصور است، ناکافی می باشد. در مقابل شکاف ارزی بیانگر آن است که ممکن است قدرت خرید وارداتی (که با ارزش صادرات به‌علاوه انتقال سرمایه ایجاد شده)، برای حمایت از سطح رشدی که با فرض ثبات سطح پس‌انداز داخلی قابل تصور است؛ ناکافی باشد.
تئوری دوـ‌شکاف حاکی از آن است که سرمایه‌گذاری و توسعه از طریق میزان پس‌انداز داخلی یا ظرفیت خرید وارداتی محدود شده است.
2-5-4. مدل لوویس
مدل لوویس یک مدل تغییر ساختاری است که چگونگی جابه‌جایی (تحرک) نیروی کار در یک اقتصاد دوگانه را تشریح می‌کند. از منظر لوویس رشد بخش صنعت موجب رشد کل اقتصاد می‌شود. مدل لوویس نشان می‌دهد که رشد اقتصادی مستلزم تغییر ساختاری در اقتصاد است. این تغییر ساختاری بدین صورت خواهد بود که مازاد نیروی کار در بخش کشاورزی سنتی (که تولید نهایی اندک و یا حتی در حد صفر دارد) به بخش صنعتی مدرن (که تولید نهایی بالا و رو به افزایش دارند) منتقل می شود. منتقل کردن مازاد نیروی کار از مناطق روستایی به شهری بر بهره‌وری کشاورزی تأثیری ندارد (در این جا منظور از بهره‌وری، تولید نهایی کارگران روستایی است).
به نظر لوویس رشد مستلزم ایجاد شغل‌ برای مازاد نیروی کار روستایی است. کارگران مازاد در مناطق شهری تولید و به دنبال آن درآمد و سود را افزایش می‌دهند، درآمدهای مازاد نیز تقاضا برای تولیدات داخلی را افزایش می‌دهد. مقادیر سودهای افزایش یافته نیز موجب افزایش پس انداز و افزایش پس انداز نیز، سرمایه‌گذاری را افزایش می‌دهد (سود بنگاه‌ها دوباره سرمایه‌گذاری می‌شود). به این ترتیب مهاجرت روستاییان به شهر مقدمه رشد مداوم و خودفزاینده خواهد بود.
توانایی بخش مدرن برای جذب مازاد نیروی کار به سرعت سرمایه‌گذاری و انباشت سرمایه بستگی دارد. در جایی که بنگاه‌ها به سرمایه‌گذاری در تجهیزات سرمایه‌ای ذخیره‌کننده نیروی کار اقدام می‌کنند، کارگران مازاد به‌وسیله بخش‌های رسمی جذب نمی‌شوند. مهاجران روستایی پس از بیکاری، به بخش غیررسمی اقتصاد می‌پیوندند و در حومه‌های شهری سکنی می‌گزینند. اگر این فرض که رشد شهری، رشد اقتصادی را به پیش می‌برد، صحت داشته باشد، منجر به نادیده‌گرفتن بخش کشاورزی توسط دولت می‌شود.
از آن جا که هنوز افراد زیادی در مناطق روستایی زندگی می‌کنند که دارای درآمدها نسبتاً پایین هستند،سود‌های درحال افزایش ممکن است جهت سرمایه‌گذاری برای تجهیزات سرمایه‌ای جایگزین نیروی کار و نه جذب کارگران جدید به کارگرفته شوند. برای بسیاری از کشورهای با حداقل توسعه میزان مهاجرت روستاییان به شهر بسیار بیشتر از توانایی بخش صنعتی رسمی برای ایجاد شغل است. در این گونه موارد فقر شهری با فقر روستایی جابه‌جا می‌شود.
2-5-5. مدل سولو
این مدل به نوعی یکی از اولین مدل‌های نئوکلاسیک شناخته می‌شود. که برخلاف مدل هارود و دومار که مبتنی بر فرضیات کینز بود، بر مبانی نئوکلاسیک تمرکز دارد. رابرت سولو در مقاله سال 1956 خود تحت عنوان «ره‌آوردی به نظریه رشد اقتصادی»، مدلی را ارایه کرد که سر منشاء شکل‌گیری و توسعه مباحث اقتصاد رشد به نحو فراگیری شد.
مفهوم محوری مدل

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *