منبع علمی مقاله user7-345

رویکرد روان شناختی اجتماعی........29
رویکرد کنش متقابل........30
رویکرد جامعه شناختی........31
دیدگاه بوم شناسی........32
نظریه ی کنش اجتماعی پارسنز........36
نظریه های مکتب تضاد........39
مفهوم کیفیت زندگی از نگاه سایر نظریه پردازان........40
ریف و سینگر........40
فلاناگان........42
کالمن........42
گودمن........................43
زیمل..............................................................................................................................................................................................43
تورشتاین وبلن..............................................................................................................................................................................46
ماکس وبر......................................................................................................................................................................................47
فهرست مطالب
عنوان صفحه
گافمن............................................................................................................................................................................................48
جورج هربرت مید.........................................................................................................................................................................50
آنتونی گیدنز..................................................................................................................................................................................51
پیر بوردیو......................................................................................................................................................................................52
نظریه سرمایه فرهنگی بوردیو........................................................................................................................................................52
مصرف و سلیقه فرهنگی نخبه‌گرایانه.............................................................................................................................................53
نظریه‌ی بوردیو در مورد اوقات فراغت.........................................................................................................................................54 نظریه ی بوردیو درباره مصرف فرهنگی........................................................................................................................................55
اعتماد اجتماعی..............................................................................................................................................................................56
بخش سوم :چارچوب نظری........................57
شاخص های کیفیت زندگی بر اساس نظریه های مختلف............................................................................................................58
متغیرهای عینی........60
متغیرهای ذهنی........65
فرضیه ها........72
مدل نظری تحقیق..........................................................................................................................................................................73
فصل سوم: روش شناسی
روش تحقیق........75
ابزار گردآوری اطلاعات (تکنیک تحقیق)........76
شیوهی اجرا........76
سطح تحلیل........77
واحد تحلیل........78
قلمرو منبع علمی مقاله........78
روش ها و تکنیک های آماری........78
تعاریف نظری و عملیاتی مفاهیم........79
تعریف نظری کیفیت زندگی و ابعاد آن........79
تعریف عملیاتی کیفیت زندگی........80
تعریف متغیرهای زمینه ای........85
شناسایی متغیرهای تحقیق........87
فهرست مطالب
عنوان صفحه
جمعیت آماری و نمونه........87
نمونه گیری........88
حجم نمونه........88
شیوهی انتخاب نمونه........89
فصل چهارم: یافته های تحقیق
مقدمه.............................................................................................................................................................................................91
مشخصات عمومی پاسخگویان......................................................................................................................................................92
بخش سوم: آزمون فرضیه ها......109
فرضیه اول:......109
فرضیه دوم: ......114
فرضیه سوم:......119
فرضیه چهارم:......124
فرضیه پنجم:......129
فرضیه ششم:......131
فرضیه هفتم:......133
فرضیه هشتم:......133
بررسی و تحلیل رگرسیون چندگانه: ......134
فصل پنجم: نتایج نهایی، پیشنهادها و محدودیتها
مقدمه .........................................................................................................................................................................................138
بحث و نتیجه‌گیری......................................................................................................................................................................138
محدودیت های منبع علمی مقاله......148
ارائه پیشنهادها...........149
منابع......150
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول شماره یک ابعاد عینی و ذهنی کیفیت زندگی.....................................................................................................................67
جدول شماره دو عامل های کیفیت زندگی و مبنای نظری آنها....................................................................................................68
جدول شماره 1 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس وضعیت سنی آنها........................................................................................92
جدول شماره 2 توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب وضعیت جنسی آنها..................................................................................93
جدول شماره 3 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس وضعیت تأهل آنها........................................................................................94
جدول شماره 4 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس وضیت مالکیت مسکن آنها.........................................................................95
جدول شماره 5 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس متراژ منزل محل سکونت آنها.....................................................................96
جدول شماره 6 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس میزان تحصیلات آنها..................................................................................97
جدول شماره 7 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس میزان تحصیلات همسر آنها.........................................................................98
جدول شماره 8 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس وضعیت شغلی آنها......................................................................................99

 برای دانلود فایل کامل به سایت منبع مراجعه کنید  : elmname.com

یا برای دیدن قسمت های دیگر این موضوع در سایت ما کلمه کلیدی را وارد کنید :

 

جدول شماره 9 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس وضعیت شغلی همسر آنها.........................................................................100
جدول شماره 10 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس میزان درآمد آنها......................................................................................101
جدول شماره 11 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس میزان درآمد همسر آنها............................................................................102
جدول شماره 12 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس طبقه اقتصادی – اجتماعی آنها................................................................103
جدول شماره 13 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس منطقه محل سکونت آنها.........................................................................104
جدول شماره 14 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس تعداد فرزندان دختر آنها..........................................................................105
جدول شماره 15 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس تعداد فرزندان پسر آنها............................................................................106
جدول شماره 16 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس تعداد اعضاء فعلی خانواده آنها................................................................107
جدول شماره 17 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس محل سکونت آنها...................................................................................108
جدول شماره 18 جدول توصیفی مربوط نمره کیفیت زندگی بر حسب محل سکونت..............................................................109
جدول شماره 19 میانگین نمره کیفیت زندگی بر حسب محل سکونت......................................................................................109
جدول شماره 20 جدول توصیفی مربوط میانگین نمرات ابعاد و مولفه‌های کیفیت زندگی بر حسب محل سکونت..................111
جدول شماره 21 جدول نتایج اجرای آزمون تحلیل واریانس برای بررسی رابطه بین مولفه‌های کیفیت زندگی و محل سکونت.........111
جدول شماره 22 جدول توصیفی مربوط نمره کیفیت زندگی بر حسب " گروههای سنی "...........................................114
جدول شماره 23 میانگین نمره کیفیت زندگی بر حسب "میزان سن و گروه‌های سنی"............................................................114
جدول شماره 24 جدول توصیفی مربوط میانگین نمرات ابعاد و مولفه‌های کیفیت زندگی بر حسب گروه‌های سنی................116
جدول شماره 25 جدول نتایج اجرای آزمون تحلیل واریانس برای بررسی رابطه بین مولفه‌های کیفیت زندگی و گروه‌های سنی مختلف..................................................................................................................................................................................................116
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول شماره 26 میانگین نمره کیفیت زندگی بر حسب میزان تحصیلات..........................................................................................119
جدول شماره 27 جدول توصیفی مربوط میانگین نمرات ابعاد و مولفه‌های کیفیت زندگی بر حسب میزان سواد................................119
جدول شماره 28 جدول توصیفی مربوط میانگین نمرات ابعاد و مولفه‌های کیفیت زندگی بر حسب میزان سواد...............................121
جدول شماره 29 جدول نتایج اجرای آزمون تحلیل واریانس برای بررسی رابطه بین مولفه‌های کیفیت زندگی و سطح سواد و تحصیلات....................................................................................................................................................................................... 121
جدول شماره 30 رابطه بین متغیر " کیفیت زندگی" و متغیر "نوع شغل پاسخگویان" ..............................................................124
جدول شماره 31 میانگین نمره کیفیت زندگی بر حسب نوع شغل.............................................................................................124
جدول شماره 32 جدول توصیفی مربوط میانگین نمرات ابعاد و مولفه‌های کیفیت زندگی بر حسب نوع شغل.........................126
جدول شماره 33 جدول نتایج اجرای آزمون تحلیل واریانس برای بررسی رابطه بین مولفه‌های کیفیت زندگی و نوع شغل.....126
جدول شماره 34 آماره‌های توصیفی و میانگین نمره کیفیت زندگی بر حسب جنسیت..............................................................129
جدول شماره 35 رابطه بین متغیر " کیفیت زندگی" و متغیر "جنسیت"....................................................................................129
جدول شماره 36 آماره‌های توصیفی و میانگین نمره مولفه‌های کیفیت زندگی بر حسب جنسیت.............................................130
جدول شماره 37 رابطه بین مولفه‌های متغیر کیفیت زندگی و جنسیت.......................................................................................130
جدول شماره 38 رابطه بین متغیر " کیفیت زندگی" و متغیر "سبک زندگی" ...........................................................................131
جدول شماره 39 رابطه بین متغیر " کیفیت زندگی" و متغیر "مصرف فرهنگی" ......................................................................132
جدول شماره 40 رابطه بین متغیر " کیفیت زندگی" و متغیر "اوقات فراغت" ..........................................................................132
جدول شماره 41 رابطه بین متغیر " کیفیت زندگی" و "اعتماد اجتماعی".................................................................................133
جدول شماره 42 رابطه بین متغیر " کیفیت زندگی" و " پایگاه اجتماعی - اقتصادی"..............................................................133
جدول شماره 43 روش به کار گرفته‌شده برای انجام تحلیل رگرسیون چندگانه.........................................................................134
جدول شماره 44 خلاصه نتیجه مدل به کار گرفته‌شده برای تحلیل رگرسیون چندگانه ...........................................................134
جدول شماره 45 نتایج آزمون تحلیل واریانس(ANOVA) برای رگرسیون چندگانه ................................................................134
جدول شماره 46 نتایج اصلی و نهایی تحلیل رگرسیون چندگانه ..............................................................................................135
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار شماره 1 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس وضعیت سنی آنها .......................................................................................92
نمودار شماره 2 توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب وضعیت جنسی آنها...................................................................................93
نمودار شماره 3توزیع فراوانی پاسخگویان براساس وضعیت تأهل آنها.........................................................................................94
نمودار شماره 4 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس وضیت مالکیت مسکن آنها..........................................................................95
نمودار شماره 5 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس متراژ منزل محل سکونت آنها.......................................................................96
نمودار شماره 6 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس میزان تحصیلات آنها..................................................................................97
نمودار شماره 7 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس میزان تحصیلات همسر آنها........................................................................98
نمودار شماره 8 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس وضعیت شغلی آنها.....................................................................................99
نمودار شماره 9 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس وضعیت شغلی همسر آنها........................................................................100
نمودار شماره 10 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس میزان درآمد آنها......................................................................................101
نمودار شماره 11 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس میزان درآمد همسر آنها..........................................................................102
نمودار شماره 12 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس طبقه اقتصادی – اجتماعی آنها...............................................................103
نمودار شماره 13 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس منطقه محل سکونت آنها.........................................................................104
نمودار شماره 14 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس تعداد فرزندان دختر آنها..........................................................................105
نمودار شماره 15 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس تعداد فرزندان پسر آنها............................................................................106
نمودار شماره 16 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس تعداد اعضاء فعلی خانواده آنها................................................................107
نمودار شماره 17 توزیع فراوانی پاسخگویان براساس محل سکونت آنها...................................................................................108
نمودار شماره 18 نمره "کیفیت زندگی" بر حسب "محل سکونت"..........................................................................................110
نمودار شماره 19 میانگین نمره "کیفیت زندگی" بر حسب "گروههای سنی"............................................................................115
نمودار شماره 20 میانگین نمره "کیفیت زندگی" بر حسب "میزان تحصیلات".........................................................................120
نمودار شماره 21 میانگین نمره "کیفیت زندگی بر حسب "نوع شغل پاسخگویان"...................................................................125
فصل اول:
کلیات تحقیق
مقدمه
زندگی موهبتی الهی است که انسان‌ها در طول عمر خویش از آن بهره‌مند می‌شوند. قرن حاضر شاهد تغییرات چشمگیری در مورد دیدگاه آدمی نسبت به زندگی بوده است. در این قرن تنها حفظ زندگی به ‌‌شکل معمول مطلوب نبوده، بلکه ارتقاء کیفیت زندگی در زمینه‌های متعدد تلاش اساسی جوامع تلقی می‌شود. داشتن کیفیت زندگی مطلوب همواره آرزوی بشر بوده و است. در ابتدا این آرزو به بهبود وضعیت‌های ظاهری افراد از قبیل میزان درآمد، تحصیلات، سلامتی جسمی و مسکن محدود بود. ولی اکنون به طیف‌های وسیعی از جمله متغیرهای کیفی و ذهنی توجه می‌شود. کیفیت زندگی به دلیل گسترش روند صنعتی‌شدن و پیشرفت فناوری که توجه به بعد کمی زندگی انسان را مد نظر قرار می‌دهد و همچنین بدنبال غفلت از جنبه‌های کیفی زندگی انسان طی چند دهه گذشته در کشورهای غربی بحث کیفیت زندگی مورد توجه اندیشمندان و متفکران علوم انسانی قرار گرفت.
پروژه حاضر در کنار تعریف مفهوم کیفیت زندگی و با گریزی به ابعاد مختلف کیفیت زندگی به بررسی کیفیت زندگی و رابطه آن با سبک زندگی فرهنگی نیز می‌پردازد تا از این طریق به تعریفی مشخص و شیوه‌ای دقیق در سنجش کیفیت زندگی شهری دست یابد و در راستای ارتقاء آن قدم بردارد. در این پروژه شهرزنجان را، که همچون اکثر شهرهای داخل و خارج از کشور دارای مناطقی با فاصله طبقاتی است و این امر کیفیت زندگی متفاوتی را بین مناطق مختلف شهر موجب شده است، به‌عنوان نمونه موردی مد‌نظر قرار گرفته است.
به هر حال مشخص است که کیفیت زندگی دارای معانی مختلفی نزد افراد متفاوت است که این افراد بسته به متغیرهای طبقه‌ی اجتماعی، جنس، سن، محل سکونت، وضعیت تاهل، وضعیت اشتغال و ... تعاریف متفاوتی از کیفیت زندگی دارند.
همه انسانها از آغاز حیات خود در جست و جوی بهبود بخشیدن به کیفیت زندگی‌شان بوده اند، اما در دوران معاصر کیفیت زندگی به موضوع مطالعه‌ی دانشمندان تبدیل شده است، زیرا آنها به این واقعیت پی برده‌اند که آینده‌ی جامعه در گرو شناسایی عواملی است که بر شرایط زندگی انسانها تاثیر می‌گذارد(صادقی، 1383).
تاریخچه پیدایش مفهوم کیفیت زندگی به دوران ارسطو در 385 سال قبل از میلاد مسیح باز می‌گردد. در آن دوران ارسطو «زندگی خوب» یا «خوب انجام دادن کارها» را به معنی شاد بودن در نظر گرفته است، لیکن در عین حال به تفاوت مفهوم شادی در افراد مختلف پرداخته است و ذکر نموده است. سلامتی که باعث شادی در یک فرد بیمار میشود با ثروت که فرد فقیری را شاد می‌کند یکسان نیست و به‌طور مشخص بیان نموده است که شادی نه تنها برای افراد مختلف معانی متفاوتی دارد بلکه برای یک فرد نیز در شرایط متفاوت معنی یکسانی نخواهد داشت. به هر‌حال در آن زمان شادی یا شادمانه زیستی معادل با آنچه که امروز کیفیت زندگی نام دارد تلقی میشد؛ ولی اصطلاح «کیفیت زندگی» تا قرن بیستم مورد استفاده قرار نگرفته بود(نجات، 1387).
واژه کیفیت زندگی در سال 1920 میلادی توسط پیگو در کتاب اقتصاد و رفاه، مورد استفاده قرار گرفت. از دههی 1930 محققان مختلف علمی به تحقیق، تحلیل، سنجش و اهمیت کیفیت زندگی در مناطق مختلف جغرافیایی روی آوردند و سعی در تبیین کیفیت زندگی در مناطق شهری و ایالات متحده و هم‌چنین مربوط به ملت‌های مختلف در ایالات متحده مورد ارزیابی قرار دهند. تاریخچه منبع علمی مقاله در کیفیت زندگی به تحقیقات جامعه‌شناختی برمیگردد و در زمینه بهداشت روانی از دهه 1960 میلادی به دنبال نهضت مؤسسه زدایی آغاز گردیده است(زکی، 1387).
گرچه مفهوم کیفیت زندگی از اواخر قرن بیستم مورد توجه جامعه‌شناسان قرار گرفته است، اما ریشه‌های آن در جامعه‌شناسی را می‌توان تا اواسط قرن بیستم پی گرفت. در جامعه‌شناسی اولین اثر مهم درباره کیفیت زندگی از آگبرن (1946) میباشد که درباره حیات روستایی در ایالات متحده نوشته شده است. در دهه 1960 هنگامی که جامعه‌شناسان علیه چیرگی شاخص‌های اقتصادی واکنش نشان دادند، مفهوم کیفیت زندگی در منبع علمی مقاله‌های اجتماعی اهمیت یافت اما تا آن هنگام تمام شاخص‌های کیفیت زندگی، عینی بودند. در دهه 1970 شاخص های ذهنی هم برای سنجش کیفیت زندگی اضافه شدند. اولین بار کمپبل و همکاران در اثر خود در سال 1976 به شاخص‌های ذهنی و روان‌شناختی کیفیت زندگی توجه کردند (کمپبل، 1976).
مراکز تحقیقاتی گوناگونی هم‌اکنون به سنجش کیفیت زندگی در سطح ملی و بین‌المل می‌پردازند. در ایالات متحده آمریکا از دهه 1960 انستیتو تحقیقات اجتماعی در دانشگاه میشیگان و مرکز نظرسنجی شیکاگو کیفیت زندگی را میسنجند و از سال 1995 با تأسیس انجمن بین المللی منبع علمی مقاله‌های کیفیت زندگی، سنجش این مفهوم به خوبی نهادینه شده است (فیلیپس، 2006).
توجه به مفهوم کیفیت زندگی در مجامع علمی و نیز در میان سیاست‌گذاران روبه فزونی است و این مفهوم در بسیاری از حوزه‌های علوم‌ اجتماعی و بهداشتی مورد استفاده قرار میگیرد. به واقع می‌توان گفت که کیفیت زندگی مفهومی بین رشته‌ای در علوم اجتماعی است.
توجه به مفهوم کیفیت زندگی مرهون رشد دیدگاه‌های کمتر اقتصادی درباره کیفیات زندگی اجتماعی است. مفهوم کیفیت زندگی سعی میکند شرایط زندگی مردم را در زمینه اجتماعی خود آنها بررسی کند. به همین دلیل شاخص‌‌‌هایی را برای سنجش این مفهوم انتخاب میکند که وابستگی زیادی به زمینه منبع علمی مقاله دارند(نوغانی، 1388).
تعریف مساله و بیان سؤالهای اصلی تحقیق
کیفیت زندگی از مسایل پیش روی جهان امروز و از مباحث اساسی در تکوین سیاست‌گذاری اجتماعی به شمار می‌رود. بدون شک در طول سه دهه اخیر، کیفیت زندگی، به عنوان جانشینی برای رفاه مادی، به اصلی‌ترین هدف اجتماعی کشورهای مختلف تبدیل شده است. امروزه کیفیت زندگی، یکی از چارچوب‌های نظری مورد قبول در بررسی شرایط زندگی جوامع مختلف به شمار می‌رود. مطابق آمارهای موجود، نزدیک به نیمی از مردم جهان، ساکن شهرها می‌باشند و انتظار افزایش آن در دهه‌‌های آینده وجود دارد، در حالت کلی این موضوع را می‌توان ناشی از تلاش مردم برای ارضای نیازهای خود و وجود امکانات مناسب زندگی شهری در شهرها دانست. شهر به عنوان یک سامانه دارای عناصر گوناگونی است و به صورت مداوم بر آنها اثر می‌گذارد و یا از آنها تاثیر می‌پذیرد. این سامانه دارای تقسیمات کوچکتری زیر عنوان محله می‌باشد. این منبع علمی مقاله با بهره‌گیری از ابعاد مختلف کیفیت زندگی به بررسی وضعیت کیفیت زندگی سرپرستان خانوار ساکن در محله‌های مختلف شهر زنجان می‌پردازد.
گرچه مفهوم کیفیت زندگی کاربردهای فراوانی دارد، اما ارایه تعریفی روشن و جامع برای آن دشوار است چون در زمینه‌های گوناگون و با کاربردهای متفاوتی به کار گرفته شده است. خود مردم معمولاً تصویر روشنی از کیفیت زندگی خود در ذهن دارند. آنها معمولاً میدانند که اگرچه شرایطی رخ دهد در زندگی احساس خوشبختی خواهند داشت. به عنوان مثال درآمد بیشتر، داشتن خانه (یا خانه بزرگتر) اتومبیل خوب، تعطیلات فراوان و غیره. همچنین مردم معمولاً به صراحت میگویند که اگرچه شرایطی رخ دهد، همگان احساس خوشبختی (کیفیت زندگی جمعی) خواهند کرد. به عنوان مثال وجود محله یا شهری آرام و زیبا، نبود ترافیک، نبود بیکاری و فقر، وجود امکانات درمانی برای همه و غیره.
در واقع در هنگام تعریف کیفیت زندگی، از آنجایی که قرار است وضعیت مطلوب تصویر شود تا موقعیت کنونی با آن مقایسه شود، مسأله تا حدی فلسفی میشود. هنوز فلاسفه توافقی درباره شهر آرمانی، جایی‌که همگان در آن خوشبخت هستند، ندارند. چنین بحثی اساساً ریشه‌های ایدئولوژیک و دینی دارد چرا که قرار است خوب و بد را تعیین کند.
نکته دیگر آنکه هنوز فلاسفه توافقی درباره افضل بودن برابری یا عدالت ندارند. آیا دولت باید از ناتوانان حمایت کند؟ کدام جامعه بهتر است؟ جامعه‌ای که در آن افراد آزادند تا کام خود را برآرند یا جامعه‌ای که دولت در آن اعمال قدرت میکند و از حقوق همگانی حفاظت میکند؟
آیا شرایط برای همگان باید برابر باشد، آیا تمام انواع نابرابری مذموم است؟ به هرحال تعاریفی که هم‌اکنون ارایه میشود بازتاب کیفیات و کمیابی مطلوب جامعه انسانی است که البته می‌تواند در طول زمان تغییر کند.
ویژگی مفهوم کیفیت زندگی آن است که میتواند شامل تمام کیفیات (مفاهیم) جامعه‌شناختی شود. یعنی گستره بزرگی از مفاهیم جامعه‌شناختی میتوانند در چتر کیفیت زندگی قرار بگیرند. اما وجه مهم این مفهوم آن است که معمولاً برای بررسی عملکرد و نتایج سیاست‌ها و برنامه‌ها مورد استفاده قرار میگیرد به همین خاطر معمولاً در هر زمینه بنابر انتظارات سیاست‌گذاران و مجریان برنامه‌های اجتماعی تعریف میشود. برخی مؤلفان کیفیت زندگی را تنها احساس خوشبختی دانسته اند(میلبراث، 1978).
سازمان بهداشت جهانی کیفیت زندگی را بهزیستی در حوزه‌های اجتماعی، روانی و فیزیکی می‌داند و آن را چنین تعریف میکند: «کیفیت زندگی ادراک فرد از موقعیت زندگی خود در چهارچوب نظام‌های فرهنگی و ارزشی است که در آن زندگی میکند و با اهداف، معیارها، و دغدغه‌های او رابطه دارد. این امر بسیار گسترده است و به شیوه‌ای پیچیده تحت تأثیر سلامت فیزیکی، حالت روانی، و میزان استقلال و روابط او با جنبه‌های مهم محیط وی قرار دارد(هوکوگروپ، 1993).
با توجه به تعاریف ارائه شده، می‌توان گفت که اصولاً کیفیت زندگی مفهومی پیچیده و چندبعدی است که با وضعیت جمعیت در یک مقیاس جغرافیایی خاص(مانند روستا، شهر، و یا کشور) در رابطه است و از این رو، هم به شاخص‌های ذهنی یا کیفی و هم به شاخص‌های عینی و کمی متکی است(کوکبی، ۱۳۸۵).
استان زنجان که از آن به عنوان فلات زنجان نیز نام برده می شود، در قسمت مرکزی و شمال غربی کشور، و مابین35 درجه و 25 دقیقه تا 37 درجه و15 دقیقه عرض شمالی و 47درجه و 1 دقیقه تا 49 درجه و 52 دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ واقع شده است. این استان با هفت استان هم‌مرز می‌باشد به طوریکه از شمال به شهرستان خلخال از استان اردبیل، و شهرستان رودبار از استان گیلان، از شمال شرقی و شرق به شهرستان‌های تاکستان و بوئین زهرا و قزوین از استان قزوین، از جنوب به شهرستان همدان از استان همدان، از جنوب غربی به شهرستان بیجار از استان کردستان و از مغرب به شهرستان تکاب از استان آذربایجان غربی و از شمال غرب به شهرستان‌های میانه و هشترود از استان آذربایجان شرقی محدود است. وسعت استان حدود 21848 کیلومتر مربع و تراکم نسبی در استان 42 نفر در هر کیلومتر می باشد. به این ترتیب در مقایسه با میانگین مساحت استان‌های کشور (65920کیلومتر مربع)، استان زنجان در ردیف استانهای کوچک از نظر وسعت قلمرو دارد و سهم نسبی استان از مساحت کل کشور 34/1درصد می‌باشد.
شهرستان زنجان از شمال به بخش‌های آق‌کند و هشت جین از شهرستان خلخال، از شمال شرقی به ماسوله، فومن، رشت و شهرستان رودبار زیتون، از شرق به بخش های سیردان، تاکستان، آوج از استان قزوین، از جنوب به کبوتر آهنگ از استان همدان، از جنوب غربی به شهرستان بیجار، از مغرب به تکاب و از شمال غربی به قره آقاج و میانه محدود است و رودخانه قزل اوزن با گردش خود حد طبیعی این شهرستان را تعیین نموده و وسعت این شهرستان بالغ بر 6763 کیلومتر مربع می‌باشد. از نظر توپوگرافی شهرستان زنجان منطقه‌ای است کوهستانی که بصورت فلات مرتفعی خودنمایی می‌کند و در اثر تجزیه رودخانه جلگه‌های حاصلخیز مستقلی را تشکیل داده است. ناهمواری‌های شهرستان در این مقوله به کوه‌های زنجان شمالی و کوه‌های زنجان جنوبی تقسیم گردیده است که از نظر تقسیمات جغرافیایی، رشته کوههای زنجان شمالی ادامه رشته کوه‌های البرز و کوه‌های زنجان جنوبی جزئی از رشته کوه‌های منفرد مرکزی است. جهت کوه‌ها بطور طبیعی از شمال غربی به جنوب شرقی ممتد بوده و دره زنجان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رود برزخی را میان رودخانه قزل اوزن سفلی و علیا بوجود آورده و بخش‌های قره پشتلو و طارم علیا در منطقه رشته کوه‌های زنجان شمالی واقع شده است.

شهرستان زنجان با قدمت تاریخی کهن مرکز استان میباشد و براساس آمارگیری سال 90 دارای 386851 نفر جمعیت است. زبان اهالى استان زنجان نیز مانند نژاد آن‌ها یک دست نیست و در طول تاریخ دست خوش تغییر و تحولات فراوان شده ولى آن‌چه مسلم است این که زبان اهالى بومى استان، پیش از هجوم اقوام مغول فارسى بوده است. در صورالاقالیم آورده شده که “زبانشان زنگان پهلوى راست است”. پس از استقرار اقوام ترک در این منطقه و مهاجرت‌هایى که از سوى نژاد ترک آذرى انجام گرفته، مخلوطى از زبان‌هاى ترکى، جغتایى، ترکى آذرى و زبان فارسى که کلمات زبان کردى نیز در آن وجود دارد، تشکیل شده که هم‌اکنون نیز رایج است. در حال حاضر به علت هم‌جواری این شهر با پایتخت استفاده از لغات فارسى در مکالمات روزمره مردم منطقه مرسوم شده و مردم استان زنجان در اداره‌ها، مدارس و مکان هاى عمومى به زبان فارسى و در مکالمه‌های روزمره و محلى به زبان ترکى صحبت مى کنند.
تنوع ویژگی‌های طبیعی، اجتماعی، اقتصادی، و فضایی - کالبدی باعث شده است که هر ناحیه دارای ویژگی‌ها، امکانات، استعدادها و نیز تنگناها و محدودیت‌های خاص خود و به همین ترتیب، با قرار داشتن در سطحی معین از توسعه وسازمان یافتگی، دارای اولویت‌ها و نیازهایی خاص باشد.
با توجه به مطالب عنوان شده، بررسی جامعه‌شناختی کیفیت زندگی و ابعاد آن در مناطق شهری زنجان در چارچوب تعریف سازمان بهداشت جهانی از کیفیت زندگی به عنوان موضوع این منبع علمی مقاله انتخاب شده است. در حقیقت سه سؤال اساسی این تحقیق را میتوان به صورت زیر بیان کرد:
وضعیت کیفیت زندگی و ابعاد آن در مناطق مختلف شهرستان زنجان چگونه است و آیا تفاوتی بین کیفیت زندگی این مناطق وجود دارد؟
چه رابطه‌ای بین سبک زندگی فرهنگی و کیفیت زندگی وجود دارد؟
کدام خصوصیات فردی تغییرات کیفیت زندگی در شهر زنجان را تبیین می‌کنند؟
ضرورت انجام تحقیق
از اوائل دههی 1970 سنجش نابرابری‌های منطقه‌ای در چارچوب جامعه‌شناسی توسعه با توجه به تشدید فاصلهی میان جوامع توسعه یافته و در حال توسعه مورد توجه زیادی قرار گرفت و پیشرفت‌های مهمی نیز در زمینه شاخص‌سازی برای این سنجش و کمی کردن شاخص‌ها و اندازه‌گیری نابرابری‌ها، به ویژه از طریق مقایسه سطح زندگی در مناطق مختلف، ابداع شد. یکی از نخستین مدل‌های روش‌شناختی در این زمینه مدل اندازه‌گیری سطح زندگی در لهستان است که در سال 1974 از سوی لوشینویچ ابداع شد)زاهدی مازندرانی، 1382 ).
یک جز مهم همه کوشش‌هایی که از 1977 به بعد در خصوص مطالعه نابرابری‌ها صورت گرفته نوآوری‌های روش‌شناختی برای تدقیق بیشتر درک و نمایش نابرابرهاست. نخستین کوشش روش‌شناختی در این زمینه اثر برجستهی دیویدم. اسمیت است به نام (علف کجا سبزتر است؟) که در آن کوشش شده است که از دیدگاهی جغرافیایی با تعریف شاخص‌های ویژه و استاندارد کردن و جمع‌پذیر کردن ارزش هر یک از این شاخص‌ها به مقایسه نابرابری‌های منطقه‌ای در بین ملت‌ها، مناطق، نقاط شهری در کشورهایی منتخب از 3 گروه کشورهای پیشرفته، سوسیالیستی و در حال توسعه بپردازد(همان، 260).
همچنین انتشار سلسله گزارش‌های سالانهی «توسعه انسانی، از سوی برنامهی عمران ملل متحد در سال1990موجب ارتقاء رویکرد عمومی به سنجش نابرابری‌ها شد. رویکرد توسعه انسانی که شفافیت یافته‌ترین رویکرد به مفهوم توسعهی اجتماعی است «کیفیت زندگی» را بر مبنای کاهش فقر، گسترش دسترسی به تسهیلات رفاهی و زیربنایی، افزایش اشتغال، گسترش آموزش و پرورش، افزایش عدالت اجتماعی، گسترش حقوق اقلیت‌ها و افزایش یکپارچگی اجتماعی در کل جامعه تعریف میکند، اولاً مبنای اندازه‌گیری نابرابری (در سطح ملت ها) را از یک وضعیت تک‌عاملی (فقط شاخص رشد) به یک وضعیت چند عاملی ارتقاء بخشیده و ثانیاً رویکرد روش‌شناختی به سنجش نابرابری‌ها را پیچیده‌تر و کامل‌تر کرده است(همان،260 و 29).
تئوری‌ها و مطالعات تجربی کیفیت زندگی عمدتا از جوامع غربی نشأت گرفته‌اند. مطالعات کیفیت زندگی در کشورهای در حال توسعه و به تبع آن‌ در ایران به طور قابل توجهی کمیاب هستند. مفهوم کیفیت زندگی در ایران تا به حال در مورد بیماران مبتلا به بیماری خاص مورد مطالعه قرار گرفته است. اما کمتر کوششی در جهت سنجش کیفیت زندگی در معنای عام آن به چشم می‌خورد. در نظر سنجی که سازمان صداوسیما از مردم تهران درباره کیفیت زندگی انجام داد صرفا رضایت از محل زندگی معرفی شد ولی در بررسی کیفیت زندگی باید همه ابعاد و شاخص‌های این متغیر مورد توجه و مطالعه قرار گیرد. کیفیت زندگی باید جامع و شامل عوامل و جنبه‌های مختلف از جمله عوامل فیزیکی و ساختمانی، جسمانی، اجتماعی و همچنین برداشت‌ها و تجربیات افراد از کیفیت زندگی باشد. به لحاظ آکادمیک، مفهوم کیفیت زندگی به عنوان یک زمینه تحقیقی از اوایل دهه 1960 میلادی مطرح شد.
شهرنشینی در کشور ما به سرعت در حال رشد است که این پدیده (پدیده مهاجرت به شهرها) در مورد شهر زنجان نیز صدق می کند. با این وجود، فرصت‌ها، منابع و امکانات مورد نیاز برای توسعه و تامین نیازهای انسانی به طور مناسبی در شهرها تامین نشده است. علاوه بر این، مطالعات چندانی در خصوص کیفیت زندگی شهری در ایران صورت نگرفته است، که این وضع یکی از انگیزه‌های انجام این مطالعه را شکل میدهد. از این رو این مطالعه سعی دارد اطلاعات مفیدی را در زمینه بهبود وضعیت کیفیت زندگی شهری بدست آورد و با نگاهی چند بعدی و چند متغیره به سنجش کیفیت زندگی در مناطق مختلف شهر زنجان بپردازد.
با توجه به اینکه جامعه ما به اصطلاح یک جامعه «در حال گذار و رو به توسعه» میباشد و شهرستان زنجان نیز به عنوان یک بخش از این جامعه بزرگ است. پس هر روز شاهد تغییر و تحولات زیادی میباشد که این تغییرات میتوانند در ساخت اجتماعی جامعه مؤثر باشند و عملکرد منفی آنها میتواند باعث پایین آمدن کیفیت زندگی و بالا رفتن روحیه فردگرایی و بیگانگی اجتماعی شود. در این راستا باید خاطرنشان ساخت همانطور که «از کمپ» تأکید می‌کند. این دست مطالعات از مهم‌ترین ابزارهای تصمیم‌گیری‌های دولتی است(از کمپ، 1373).
در جوامع پیشرفته صنعتی که دولت از جمله اهداف خود را ارتقاء کیفیت زندگی مردم و فراهم آوردن زمینه‌های بهروزی مردم میخواند چنین تحقیقاتی لازمه ارزیابی دولت از عملکرد خود و وقوف بر عوامل نارضایتی مردم و تلاش برای زدودن یا کاهش آنهاست. از همین رو از اواسط دهه 1960 که بررسی کیفیت زندگی مردم در این جوامع پا گرفته است دولت‌ها قویاً از انجام مرتب این سنجش‌ها چه به صورت مقطعی و چه به صورت طولی و سالانه حمایت کرده، در سیاست‌گذاریها و برنامه‌ریزی‌های اجتماعی خود به یافته‌ها و نتایج آن تحقیقات تمسک می‌جویند. در کشورهای در حال توسعه هم حتی اگر دولت‌ها هدف کوتاه‌مدت خود را ارتقاء کیفیت زندگی مردم ندانند، ثبات سیاسی خود دولت مستلزم این دست مطالعات و وقوف بر عوامل اجتماعی نارضایتی مردم است، زیرا نارضایتی گسترده همواره آبستن و زمینه ساز ناآرامی و تشنجات سیاسی است. به قول اینگلهارت: «سطح پایین رضایت از زندگی و نبود نشاط اجتماعی به گرایش‌های منفی نسبت به کل جامعه کشیده میشود، پیامدهای سیاسی وخیمی دارد»(اینگلهارت،1373).
گذشته از این پیشبرد و تحقق توسعه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی پایدار که تقریباً استراتژی و هدف بلند‌مدت تمام کشورهای در حال توسعه است پای این دست تحقیقات را به میان می‌کشد. به قول اینگلهارت: «دوره‌های طولانی برآورده نشدن آرزوها و انتظارات موجب ظهور نگرش‌های بدبینانه‌ای میشود که (با فرآیند جامعه پذیر) از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود»(همان،33).
گسترش چنین روحیه بدبینانه‌ای هر چه بیشتر به انفعال اجتماعی دامن میزند. از این رو پیشبرد استراتژی توسعه مستلزم این دست منبع علمی مقاله‌ها و وقوف دقیق بر زمینه‌های کیفیت زندگی و تلاش برای افزایش آنهاست.
هدف‌ها
هدف اصلی منبع علمی مقاله حاضر بررسی جامعه شناختی کیفیت زندگی سرپرستان خانوار شهر زنجان می‌باشد. از این رو هدف‌های فرعی زیر دنبال می شود.
رتبه بندی مناطق تحت بررسی بر اساس کیفیت زندگی و ابعاد آن.
بررسی رابطه سبک زندگی فرهنگی با کیفیت زندگی.
در سطح خرد به بررسی تاثیر عوامل زمینه‌ای بر روی کیفیت زندگی پرداخته می‌شود.
فصل دوم
ادبیات تحقیق
بخش اول: مرور پیشینیه منبع علمی مقالهی
پیشینه خارجی
تمامی مطالعات کیفیت زندگی، در دو سرفصل «شاخص‌های عینی» و «شاخص‌های ذهنی» صورت میگیرند. کیفیت زندگی، به عنوان وسعت نیازهای انسانی برآورده شده در ارتباط با ادراکاتی که فرد و گروه از بهزیستی ذهنی دارند، در نظر گرفته میشود. نیازهای انسانی، نیازهایی برای امرار معاش، تولید مثل، بهزیستی، آزادی، مشارکت و ارتباطات هستند. بهزیستی ذهنی نیز به وسیله واکنش‌های افراد و گروه‌ها به سؤالاتی در مورد شادکامی و رضایت از زندگی تشخیص داده میشود. ارتباط بین برآورده شدن نیازهای انسانی و رضایت ادراک شده از هر یک، میتواند به وسیله ظرفیت روحی، زمینه فرهنگی، ارزش‌ها، اطلاعات، ارتباطات، تحصیلات و دوست داشتن تحت تأثیر قرار گیرد. علاوه بر این، ارتباط بین برآورده شدن نیازهای انسانی و بهزیستی ذهنی، به وسیله وزن‌هایی که افراد، گروه‌ها و فرهنگ‌ها به برآورده شدن هر یک از نیازهای انسانی نسبت به دیگر نیازها میدهند، تحت تأثیر واقع میشود.
از لحاظ تاریخی، اولین تلاش‌ها برای اندازه‌گیری کیفیت زندگی از جنبش شاخص‌های اجتماعی نشأت گرفته است(بیدرمن، 1974). به طور رسمی، اواخر دهه 1960، زمان آغاز جنبش شاخص‌های اجتماعی بود؛ سازمان بهداشت، آموزش و رفاه آمریکا، در سال 1969، دو مقاله در این زمینه منتشر کرد. بولاک و ساسی، در منبع علمی مقالهی در اجتماعات روستایی غرب تگزاس به این نتیجه رسیدند که استفاده از کامپیوتر و اینترنت باعث افزایش کیفیت زندگی در این مناطق شده است(بولوک و سوسی، 2004).
کیفیت زندگی را میتوان در سه سطح فرد، خانواده و جامعه اندازه‌گیری کرد. همچنین، کیفیت زندگی به واسطه شاخص‌های تکوینی و انعکاسی سنجیده میشود (همان).
سنجش فردی کیفیت زندگی را میتوان به دو بعد تقسیم کرد؛ شاخص‌های فردی در مقابل شاخص‌های گروهی و شاخص‌های انعکاسی در مقابل شاخص‌های تکوینی. به عبارت دیگر توصیف مقیاس‌ها به چهار گروه تقسیم میشود:
- شاخص‌های ذهنی فردی؛
- شاخص‌های ذهنی گروهی؛
- شاخص‌های تکوینی فردی؛ و
- شاخص‌های تکوینی گروهی( سرگی و کرنول،2001).
شاخص‌های اجتماعی کیفیت زندگی بیشتر شامل شاخص‌های تک گزینه‌ای است. برای مثال، آیا شما از وضع زندگی خود راضی هستید؟ و شما پاسخ میدهید خیلی موافقم، موافقم و غیره. این مقیاس انعکاسی است، چرا که خود مقیاس را برای رسم جهانی شاخص‌ها طراحی کرده‌اند. آرگیل کیفیت زندگی را با مفهوم تکوینی و سلامت فرد میسنجد؛ یعنی سلامت فرد به خوشحالی، رضایت از زندگی، نبود بیکاری و فقدان ناهنجاری‌ها بستگی دارد.
وینهون در مطالعات خود در سال 1991 خوشبختی را به عنوان مقیاسی معرفی میکند که افراد رضایت خود را از کیفیت زندگی شان با آن میسنجند. او نظریه خوشبختی را در سه اصل و چهار نتیجه خلاصه میکند. افراد میتوانند به تنهایی شاد باشند حتی اگر در گروهی غمگین زندگی کنند و یا میتوانند غمگین باشند، حتی اگر در میان گروهی شاد باشند. خوشبختی و خوشحالی عملکردی دایمی نیست. مفهوم تکوینی کیفیت زندگی شامل ارزیابی شخصی از زندگی خود یا هنر زندگی در مقابل بعضی استانداردها میشود(همان،150). در این راستا، نتیجه یک تحقیق نشان می‌دهد کانون خانواده، بیشتر از وسایل رفاهی اسباب خوشبختی را فراهم میآورد. در مقابل، پول، امنیت اقتصادی، خانه و در مجموع اسباب و اثاثه سهم بیشتری در رفاه زندگی دارند تا در خوشبختی. میکالوس در سال 1980(کیم،2002)، نشان داد که در ارزیابی کیفیت زندگی، زمینه‌هایی اندازه گیری شده است که عبارت‌اند از:
- بهداشت؛
- امنیت مالی؛
- زندگی خانوادگی؛
- عزت نفس که در آن رضایت از زندگی وجود ندارد و تنها رفاه را به همراه دارد، نه خوشبختی.
آرگیل معتقد است فرد هر زمانی که در حالت نامساعد زندگی جسمی یا افسردگی یا اضطراب قرار دارد، نمیتواند خوشبختی را تجربه کند. به هر حال، خوشبختی و رفاه در حقیقت دو معنی قابل تشخیص هستند که یکی عملی و دیگری دانستنی است. بنابراین میتوان سنجش کیفیت زندگی در زمینه‌ای خاص از زندگی را با شاخص‌های فردی و گروهی انجام داد؛ مانند استاندارد زندگی و وضع سلامت فیزیکی.
از شاخص‌هایی که از رشته‌هایی مانند انسان شناسی، حقوق بشر، رفاه و آموزش ناشی میشود، به عنوان شاخص‌های اجتماعی نمونه برداری میشود. بزرگ‌ترین محدودیت شاخص‌های گروهی این است که ممکن است به طور صحیح تجربیات افراد از سلامت را منعکس نکنند(اندرو و ویثلی،1976). شاخص‌های فردی بیشتر براساس واکنش‌های فیزیولوژیکی مثل رفاه، رضایت از شغل و خوشبختی فرد است. مزیت عمده این شاخص‌ها این است که تجربیات مهم را برای زندگی افراد به ارمغان میآورد.
ویرو و خوجیتا در سال 1995 مقاله‌ای انتقادی، جامع و کامل از راه حل‌های علمی در کاربرد مقیاس‌های فردی کیفیت زندگی تهیه کردند. آنها بیشتر هنجارهای ارتباطی میان افراد را بررسی کرده و سرانجام ساختارهای ویژه‌ای را برای کاربرد مؤثر مقیاس‌های فردی کیفیت زندگی پیشنهاد دادند(کیم،2002). برای مثال، سنجش چند روشی رفاه نمونه برداری اینترنتی، تغییر دادن ترکیب سؤال‌ها، تدبیر نظام‌مند در مورد خصوصیت پاسخ‌گویان و سنجش حالت‌های پاسخ‌گویان از موارد پیشنهادی ایشان بود.
پارکر (1977) با استفاده از روش تحقیق کیفی مقاله کیفیت زندگی را تنظیم کرد و در آن با استفاده از روش کیفی، عوامل تأثیرگذار بر سلامت فرد را مشخص نمود. او زندگی 40 مرد و 50 زن کلمبیایی، لائوس و ویتنامی را که در منطقه مینسوتا ساکن بودند، تجزیه و تحلیل کرد. نتایج نشان میداد که کیفیت زندگی این افراد تحت تأثیر احساسات آنها از فقدان راه زندگی، نبود روابط کلیدی، فقدان نقش اجتماعی و ترس از فقدان میراث‌های فرهنگی و انتقال فرهنگ به نسل جوان‌تر است.
هاروی اظهار میکند که مطالعات زمانی میتواند منبع با ارزشی از اطلاعات را برای سنجش کیفیت زندگی ارائه دهد. وی مدعی است این مطالعات که وقت و هزینه زیادی را هم به خود اختصاص می‌دهند، بیانگر واقعیت کیفیت زندگی افرادند، چون به گمان او کیفیت زندگی و نیازهای انسان در دوره‌های زمانی تکامل مییابد(هاروی، 1997).
اندروز و ویتی در بررسی خود در ایالت میشیگان دریافتند که بیش از نیمی از واریانس کلی در کیفیت زندگی احساسی را میتوان تنها با 4 متغیر انجام داد. آنها دوازده اصل را کشف کردند که 5 اصل آن عبارت اند از: زندگی خانوادگی، شغل، انجام کارها، خانه، آپارتمان و سرگرمی(اندرو و ویثلی،1976).
کامینس(1996) 8 زمینه را وارد ادبیات کیفیت زندگی کرد و نشان داد اکثریت افراد از 5 زمینه پیشنهاد شده حمایت میکنند.
آبرامز و کمبل بررسی دو حوزه امنیت و جامعه را به این تحقیقات اضافه کردند. آنان 32 مقاله را با تأکید بر زمینه‌های رفاه مرور و سپس مقالات را براساس این نظریه که آیا میتوان کیفیت زندگی را با یکی از 7 زمینه پیشنهاد شده، جایگزین کرد یا نه، طبقه بندی کردند. این 7 زمینه شامل رفاه، بهداشت، خلاقیت، صمیمیت، امنیت، سعادت جامعه و سلامت روان می‌شود(کمبل،کانورس و راجرز،1976). از آنجا که این زمینه‌ها اساس مقیاس جامع کیفیت زندگی را شکل میدهند، زمینه‌ها و قلمروهای کیفیت زندگی شناخته میشوند.
با ادامه این تحقیقات، منبع علمی مقالهگران از منبع علمی مقاله‌های مقطعی به سوی بررسی سریهای زمانی و تحلیل روند پیش رفتند.
در انگلیس (به عنوان کشوری که نخستین پرسشنامه رسمی مخصوص اندازه‌گیری کیفیت زندگی در آن ساخته و به کار گرفته شد)، سابقه سنجش شاخص‌های مرتبط با شرایط زندگی مردم به گذشته دور باز میگردد. به عنوان مثال ادن و کولکوهن دو تن از نویسندگان قرن 18 در مورد توصیف وضعیت فقر در سطح جامعه آن روز انگلیس مطالبی نوشتند. اولین مطالعه دانشگاهی در دسترس نیز مربوط به گزارشی از دانشگاه منچستر است که در مورد وضعیت اخلاقی و جسمانی کارگران کارخانه نخ ریسی منچستر که در سال 1836 توسط شاتل ورث، ارائه شده بود. این گزارش توسط دان «باز ارائه» شده است.
قرن 20 نیز با مطالعه کلاسیک رونتر (1901) در مورد کارگران یورک انگلیس آغاز شد. به منظور توصیف زیر گروه‌های جامعه انگلیس با استفاده از مفهوم کیفیت زندگی نیز تلاش‌های متعددی انجام شده است. کوشش‌هائی که به شناسائی زیر گروه‌های موجود در ساختار اجتماعی انگلیس انجامید و نتایج ارزشمندی در مورد ارتباط پدیده‌های اجتماعی با یکدیگر در اختیار علاقمندان قرار داد(آبل اسمیت و تون سند، 1965؛ تون سند، 1979؛ به نقل از همان منبع).
در عین حال در انگلیس ابزارهای استانداردی نیز به منظور سنجش وضعیت رفاه اجتماعی، اقتصادی جمعیت عمومی به نام فرم‌های پیمایش عمومی خانواده (G. H.S) و پیمایش درآمد خانواده (F.E.S) تهیه و بکار گرفته شده است.
در آمریکا نیز نخستین بار واژه کیفیت زندگی به صورت تخصصی توسط پیژو در سال 1920 در کتاب «اقتصاد و رفاه» به کار برده شد. او در این کتاب حمایت حکومت از افراد سطح پایین را مطرح کرد و تأثیری که این حمایت بر روی زندگی این افراد دارد را توضیح داد. آن زمان این اقدامات او با شکست مواجه شد و موضوع تا بعد از جنگ جهانی دوم مسکوت ماند. در آن زمان دو واقعه مهم رخ داد: اول آنکه سازمان بهداشت جهانی تعریفی را از سلامتی منتشر کرد که شامل سلامتی فیزیکی، روانی و اجتماعی بود و این امر منجربه بحث‌های علمی قابل توجهی در مورد سلامت و چگونگی اندازه‌گیری آن شد. دومین اتفاق وجود نابرابری گسترده اجتماعی در سراسر جامعه غربی بود که از دهه 1960 منجربه یک تحول اجتماعی شد و اولین قدم‌ها جهت سیاست‌گذاری همه جانبه برداشته شد(وود،1999).
از سال 1960 با تشکیل کمیته تعیین هدف‌های ملی توسط رئیس جمهور وقت آمریکا، آیزنهارو، مطالعه بر روی کیفیت زندگی شتاب بیشتری پیدا کرد. کمیته مزبور در برگیرنده عوامل متعدد اجتماعی و محیطی از قبیل آموزش و پرورش، توجه به فرد، پیشرفت اقتصادی، تندرستی و رفاه بود. از آن تاریخ به بعد بررسی‌های بیشتری انجام شد(همان منبع).
تحقیق در مورد کیفیت زندگی منشأ چندین پیشرفت اجتماعی بوده است. یکی از این پیشرفت‌ها ارتقاء استاندارد مادی سطح زندگی و کاهش همزمان قحطی و بیماری‌های جسمانی میباشد. هرچه انسان از این بیماری‌ها بیشتر خلاصی یابد راه‌های بهتری برای پیشرفت نمایان میشود. همچنین یکی از دلایل توجه به کیفیت زندگی، ظهور فردگرایی بود، هر چه تعداد انتخاب‌های ممکن بیشتر باشد مردم هم بیشتر به موضوعات کیفیت زندگی و شیوه‌های دیگر زندگی علاقمند میشوند از نظر ایدئولوژیکی، این جهت یابی در رواج مجدد فلسفه فایده‌گرایی اخلاقی که هدف اصلی آن شادی است، آشکار میشود. هنگامی که پس از جنگ در دهه 60 رونق اقتصادی به رکود رشد اقتصادی تبدیل شد، فرق معمول آن زمان «رفاه بیشتر و نه ثروت بیشتر» بود و این مسئله باعث طرح این سؤال میشد که اصلاً رفاه چیست و چگونه میتوان آن را ارتقاء داد. در این زمان تکنولوژی پزشکی پیشرفتی نداشت و مردم بیشتر طالب کیفیت زندگی بودند تا طول عمر بیشتر. این انتقادها را مؤسسات مسئول حمایت از بیماران آن زمان اعلام میکردند. تحقیق در مورد کیفیت زندگی مرتبط با تندرستی همچنین به دلیل گرایش به معالجه براساس شواهد عرصه مراقبت پزشکی که در دهه 80 صورت گرفت، پیشرفت کرد. به زودی کیفیت زندگی بعنوان اثر جانبی معالجه و نتیجه اصلی مراقبت تلقی میشد در نتیجه این مسئله به‌عنوان یکی از شاخص‌های تحقیق نظام‌مند در مورد تأثیر داروها و اقدامات درمانی مورد استفاده قرار گرفت.
به همین ترتیب گزارش‌هایی نیز از رابطه مثبت بین کیفیت زندگی و عزت نفس و رابطه معکوس آن با اضطراب و خستگی مداوم ارائه شده است(فیمیان و ویلسون، 1983؛ به نقل از اوانز و کاپ، 1989).
کمپبل و فیسک (1978) ابعاد ازدواج و زندگی خانوادگی، سلامتی، دوستی، شغل، زندگی در شهر، بیکاری، تحصیلات و استانداردهای زندگی را مورد بررسی قرار دادند. درک فردی از بهتر زیستن نیز توسط این محققین مورد بررسی قرار گرفت و کیفیت زندگی به چند سطح عالی، خوب و ضعیف تقسیم شد(فلانگان،1982).
پیشینه داخلی
در کشور ما ایده توجه علمی به مسئله کیفیت زندگی به حدود یک دهه قبل باز میگردد. اگرچه اغلب این منبع علمی مقاله‌ها بر روی جمعیت‌های خاص و در شرایط و محیط‌های بیمارستانی یا درمانی انجام شده اما بررسی آنها به لحاظ درک روند شکل‌گیری مفهوم و توسعه استفاده از یافته‌های آن در بررسی‌های بعدی حائز اهمیت است.
قاسمی ملایر مطالعه‌ای با عنوان «بررسی کیفیت زندگی در بیماران مصروع مراجعه کننده به درمانگاه‌های داخلی اعصاب وابسته به بیمارستان‌های آموزشی تابع وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی انجام داد. نتایج حاکی از آن بود که مردان نسبت به زنان از کیفیت زندگی بهتری برخوردار بوده اند، به علاوه افراد گروه سنی 20-29 سال، مجردها، افراد با سواد، کسانی که در سنین بالاتری به بیماری صرع مبتلا شده بودند (10 تا 19 سالگی) و کسانی که تعداد دفعات حمله کمتری داشتند از کیفیت زندگی بهتری برخوردار بودند.
آزمون‌های آماری ارتباط معنی‌داری را بین میزان سواد و تعداد دفعات حمله صرع با کیفیت زندگی نشان داد. یعنی با کاهش تعداد دفعات حمله و افزایش میزان تحصیلات، بیماران امتیاز بهتری از کیفیت زندگی کسب نموده بودند. با استفاده از آزمون‌های آماری و ضریب همبستگی پیرسون و آزمون‌هایt وجود ارتباط معناداری میان برخی از مشخصات فردی و خانوادگی بیماران مصروع مورد مطالعه با ابعاد مختلف کیفیت زندگی آنها نشان داده شد. از آن جمله ارتباط معنادار بین تعداد دفعات حمله با وضعیت جسمی و وضعیت اجتماعی بیماران، بین میزان تحصیلات با وضعیت خانوادگی، روانی و بین جنس و سن شروع بیماری با وضعیت اقتصادی آنها وجود داشت. بطور کلی از یافته‌های این منبع علمی مقاله میتوان چنین برداشت کرد که کیفیت زندگی دارای ساختاری پیچیده و ابعاد مختلف بوده و عوامل متعددی در تعیین آن دخالت دارند(قاسمی ملایر،1372).
مطالعه‌ای نیز پارسیان با عنوان «بررسی کیفیت زندگی نوجوانان تحت درمان با همودیالیز در بیمارستان‌های وابسته به وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی شهر تهران» انجام داده است. در این منبع علمی مقاله جمعاً 53 نفر نوجوان 12-20 ساله تحت درمان با همودیالیز شرکت داشتند.
1) در زمینه بررسی سلامت جسمانی اکثریت نمونه‌ها در حد متوسطی بودند. عدم رعایت محدودیت رژیم‌غذایی، بی‌اشتهایی و بی‌رغبتی به خوردن، عمده‌ترین مشکلات جسمانی بود. آزمون‌های آماری ارتباط معنادار منفی بین سلامت جسمانی با سن و سابقه بیماران کلیوی نشان داد. همچنین میزان تحصیلات رابطه معنادار و مستقیمی با سلامت جسمانی داشت.
2) نتایج مربوط به وضعیت روحی‌-روانی نشان داد که بیشترین مشکلات روحی- روانی احساس بی‌کفایتی، سستی در انجام عبادات مذهبی و کاهش رضایت از زندگی بود. واحدهای مورد منبع علمی مقاله علاقه و تمایل زیادی در برقراری ارتباط با دیگران داشتند.
3) یافته‌ها در مورد وضعیت خانوادگی موید آن بود که نوجوانان مورد منبع علمی مقاله معاشرت کمی با بستگان داشتند و همکاری آنان در فعالیت‌های خانه کم بود. همچنین واحدهای مورد منبع علمی مقاله روابط صمیمانه‌ای با والدین خود داشتند. وضعیت خانوادگی بطور کلی در سطح متوسط بود و با هیچ یک از مشخصه‌های فردی مورد مطالعه در این منبع علمی مقاله رابطه معناداری نداشت.
4) بررسی وضعیت اجتماعی نشان داد که اکثریت نمونه ها، وضعیت اجتماعی متوسطی داشتند. ولی امتیاز ضعیف در بعد اجتماعی بیشتر از سایر ابعاد بود(9/18%). مشکلات تحصیلی، نداشتن تفریحات فردی و کم بودن فعالیت‌های اجتماعی از مشکلات مطرح بودند. واحدهای مورد منبع علمی مقاله مورد حمایت و علاقه دیگران بوده و توسط تیم درمانی حمایت می‌شدند. وضعیت اجتماعی با وضعیت تحصیلی رابطه معنی‌دار و مستقیم و با دفعات همودیالیز در هفته رابطه معنادار و معکوس داشت. مجموع ابعاد کیفیت زندگی با سن و سابقه بیماری کلیوی رابطه معنادار و معکوس و با تحصیل رابطه معنادار و مستقیم داشت. همچنین درک فردی از کیفیت زندگی در نمونه‌های مشغول به تحصیل یا دیپلمه بطور معناداری بهتر از نمونه‌های ترک تحصیل کرده بود. با افزایش دفعات همودیالیز در هفته، درک از کیفیت زندگی پایین تر آمده بود(پارساییان، 1375). هوشنگی نیز در مطالعه دیگری نشان داد که عمل کاشت ضربان ساز قلب بر افزایش کیفیت زندگی بیماران دچار نارسائی جدی قلب تأثیر داشته است(هوشنگی، 1375).
تحقیق دیگری نیز تحت عنوان «بررسی کیفیت زندگی خانواده‌های بیماران روانی» در ایران توسط افضلان (1381) انجام شده است. این منبع علمی مقاله به بررسی کیفیت زندگی بر مبنای شاخص‌های کیفیت زندگی پرداخته است. نتایج حاصل از این منبع علمی مقاله بیانگر آن بود که وجود بیماری روانی در خانواده‌ها بر رفاه مادی، محیطی، سلامت جسمانی، تحول فردی، روابط زناشویی و رابطه والدین با فرزندان مؤثر است.
با وجود این، چند مطالعه نیز گزارش شده است که در محیط‌های غیردرمانی و بر روی جمعیت‌های عمومی تر نظیر دانشجویان دانشگاه‌ها انجام شده است. به تعبیری شاید نخستین منبع علمی مقاله انجام شده از این دست مربوط به منبع علمی مقالهی باشد که به سفارش شورای عالی انقلاب فرهنگی توسط بهمنی (1379) بر روی جمعیت دانشجویان دانشگاه های علوم پزشکی کشور انجام شد. مطالعه مذکور نشان داد که کیفیت زندگی 25% از دانشجویان نیازمند تغییر جدی است. وی همچنین دریافت که عوامل جنسیت، سن، مذهب، وضعیت حیات والدین، در کیفیت زندگی گروه نمونه بی تأثیر و عوامل تأهل، اشتغال، برخی از سطوح تحصیلی و شغلی والدین و نیز موقعیت اجتماعی اقتصادی بر کیفیت زندگی دانشجویان مورد نظر، تأثیر داشته است.
اثباتی (1382) کیفیت زندگی دانشجویان مستقر در یکی از خوابگاه های دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی تهران را بررسی کرد و وجود رابطه‌ای بین متغیر کیفیت زندگی و سازگاری در محیط خوابگاه و عملکرد تحصیلی گزارش کرد.
در منبع علمی مقاله دیگری، تمدنی و بهمنی (1382) کیفیت زندگی دانشجویان دانشگاه آزاد واحد جنوب تهران را بررسی کردند. به گزارش آنها کیفیت زندگی 20% دانشجویان نیازمند تغییر جدی بوده و عوامل جنس، سن، نوع مذهب در کیفیت زندگی گروه نمونه بی‌تأثیر و تأهل، اشتغال و برخی از سطوح تحصیلی و شغلی والدین بر کیفیت زندگی آنها مؤثر بوده است.
منبع علمی مقاله‌های متعددی در مورد ارتباط کیفیت زندگی با سایر مؤلفه‌ها صورت گرفته است از جمله اینکه از قرن‌ها پیش تأثیر اوقات فراغت بر کیفیت زندگی در آثار مختلف مطرح شده است. برخی از منبع علمی مقاله‌ها به بررسی رابطه میان جنبه‌های مختلف درک فرد از کیفیت زندگی پرداخته اند. این فاکتورها عبارتند از: بهداشت، غرور ملی و دیگر عوامل اجتماعی. آلن و گیبسون هم برخی از عوامل اجتماعی را که عبارتند از: امکانات تفریحی، شرایط اقتصادی، امکانات آموزشی، امکانات اجتماعی، خدمات دولتی و عمومی، تسهیلات پزشکی، مشارکت و حمایت اجتماعی مطرح کردند در صورتیکه برخی از محققان موضوعات مقدم بر این سه جنبه از کیفیت زندگی را ارائه داده اند که عبارتند از: شرکت در فعالیت‌های تفریحی، موقعیت اجتماعی- اقتصادی، مشارکت اجتماعی و اقامت در جامعه. اما تاکنون تعداد کمی از منبع علمی مقاله‌ها در این حوزه به بررسی تجربی مدل نظری شامل تمام فاکتورهای مؤثر بر کیفیت زندگی پرداخته است.
سحر ناز نجات (1384) کیفیت زندگی مردم شهر تهران براساس پرسش نامه هوکول بریف بررسی کرده است که میانگین (انحراف معیار) امتیاز پرسش نامه مذکور در جمعیت مورد مطالعه در دامنه سلامتی جسمانی (6/2= SD) 3/14، سلامت روان (6/2= SD) 4/13، سلامت اجتماعی (6/2= SD) 9/13 و وضعیت محیط (4/2= SD) 3/12 به دست آمد. میانگین امتیاز دامنهها در مجموع شرکت کنندگان مطالعه سازمان جهانی بهداشت به صورت معناداری بالاتر از امتیاز دامنه‌های شرکت‌کنندگان در این مطالعه بود. امتیازات دامنه‌های وضعیت محیط و سلامت روان در تجزیه و تحلیل در لایه‌های مختلف سنی در جمعیت شهر تهران به صورت معناداری پایین تر از نتیجه کلی سایر نقاط جهان در همین لایه‌های سنی بود. امتیاز دامنه‌های سلامت روان، سلامت اجتماعی، سلامت محیط گروه بیمار در کل جمعیت مورد مطالعه سازمان بهداشت جهانی مانند یا بالاتر از مردم سالم شهر تهران بود.
مسعود کیانپور در مقاله مدل پیشنهادی برای سنجش کیفیت زندگی: مطالعه موردی شهر اصفهان کیفیت زندگی شهروندان اصفهانی را روییک طیف 5 درجه ای، 78/3 یعنی در حد بالایی ارزیابی نمود. همچنین بررسی ارتباط بین کیفیت زندگی با سن و جنس پاسخ‌گویان، رابطهی معناداری را نشان نداد؛ اما بین کیفیت زندگی و وضعیت تأهل آنها ارتباط معناداری وجود دارد. به گونه‌ای که کیفیت زندگی افراد متأهل بالاتر از کیفیت زندگی افراد مجرد برآورد میشود.
محمدرضا رضوانی در مقاله توسعه و سنجش شاخص‌های کیفیت زندگی شهری (مطالعه موردی: شهر نورآباد، استان لرستان) به این نتایج رسید که 25 درصد خانوارها در حالت بهزیستی و 1/30 درصد در حالت محرومیت قرار دارند؛ در حالی که 4/24 درصد آنها در حالت ناهماهنگی و 4/20 درصد در حالت انطباق قرار گرفته اند، هر چند که همبستگی بین ابعاد عینی و ذهنی کیفیت زندگی بالا نیست، اما به طور کلی یافته‌های تحقیق اهمیت مطالعه همزمان ابعاد عینی و ذهنی کیفیت زندگی را نشان میدهد، که میتواند به پیشبرد مطالعات کیفیت زندگی شهری کمک نماید.
امین فرجی ملائی در مقاله تحلیل ابعاد کیفیت زندگی در نواحی شهر ایران با استفاده از آمارها و اطلاعات موجود در مرکز آمار ایران براساس الگوی موریس به این نتایج رسیده است که نواحی مختلف شهری ایران دارای شکاف بارزی از منظر شاخص‌های کیفیت زندگی شهری است. از 253 شهر مورد بررسی تنها 24 شهر یعنی 5/9 درصد در سطح برخوردار قرار دارند. نزدیک به 50 درصد از نواحی شهری مورد مطالعه به عنوان نواحی محروم هستند. تهران به‌عنوان یک ناحیه شهری ناهمگن خود را از سایر نواحی شهری مجزا ساخته است.
محمد تقی شیخی (1386) در مقاله بودجه و رفاه خانواده در شهر تهران: مطالعه‌ای جامعه شناختی از کیفیت زندگی خانواده به این نتایج رسیده که خانواده‌های با بودجه کمتر، از کیفیت زندگی پایین‌تری برخوردار هستند. در عین حال، بودجه محدود خانواده خود بار تکفّل سنگینی را بر دوش خانواده‌ها نهاده است، و در مقابل بهبود بودجه، سلامت بیشتر خانواده را به دنبال آورده است.
بهزاد محسن‌پور (1389) در مقاله کیفیت زندگی در جمعیت 15 تا 64 سالهی استان کردستان به این نتایج رسیده کیفیت زندگی در مردان به طور معنی‌داری بهتر از زنان و در مناطق روستایی بهتر از مناطق شهری بود. افراد دارای فعالیت ورزشی بیشتر کیفیت زندگی بهتری داشتند. کیفیت زندگی در افراد سیگاری پایین تر بود. کیفیت زندگی با افزایش سن، بدتر ولی با افزایش وزن و قد بهتر میشد افراد بی‌سواد کیفیت زندگی پایین‌تر و افراد دارای درآمد بیشتر کیفیت زندگی بالاتری داشتند.
بخش دوم: مبانی نظری تحقیق
رویکردهای مختلف به مفهوم کیفیت زندگی
مقدمه
هر بررسی علمی و تجربی از کیفیت زندگی بدون توجه به اصول نظریه‌ها و مکاتب و حوزه‌های جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، زیست‌شناسی و روان‌شناسی اجتماعی نارسا و ناتمام خواهد بود با توجه به زمینه‌های کیفیت زندگی و به ویژه اتیولوژی و سبب‌شناسی آن، کیفیت زندگی همچون بسیاری از پدیده‌های اجتماعی معلول علت واحدی نیست و از طرفی تبیین کیفیت زندگی به عنوان یک مجموعهی به هم پیوسته نیازمند بررسی کلیهی عوامل و متغیرهای اجتماعی، روانی، فرهنگی، زیستی و اقتصادی در ارتباط متقابل با یکدیگر است. نظریه‌های متعدد و متنوعی در مورد پدیده‌های مختلف اجتماعی ارائه شده است که هر کدام از زاویهی خاصی آنها را مورد بررسی قرار داده و سعی در تبیین آنها دارند. اما بحث کیفیت زندگی در حوزه‌های مختلف از فقر نظری برخوردار بوده و در این زمینه بیشترین تبیین‌های صورت گرفته مربوط به حوزه پزشکی است لذا در این تحقیق در صدد هستیم براساس اصول و قواعد نظریه‌های مختلف در حوزه‌های متعدد به تحلیل کیفیت زندگی بپردازیم که البته کاری بکر میباشد بنابراین با توجه به این که نظریات مختلف مناظر مختلفی را پیش روی ما قرار می‌دهند تا از ابعاد مختلف به مسئله نگاه کنیم، در عین حال هر یک از این مناظر با یکدیگر اختلاف‌هایی دارند، بنابراین بررسی کیفیت زندگی از دیدگاه‌های مختلف به ما این امکان را میدهد، تا ابعادی از موضوع را که هرگز مورد توجه قرار نگرفته است کشف کنیم. بدین منظور لازم است با توجه به تئوری‌های جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، روانکاوی، زیست‌شناسی و پزشکی بتوانیم واقعیت کیفیت زندگی را تبیین نمائیم و نظریه‌ها و رهیافت‌های تئوریک موجود در این زمینه را تشریح کنیم. از طرفی دیگر باید متوجه بود که دیدگاه‌های غالب در حوزه‌های جامعه‌شناسی یا روان‌شناسی هیچ‌یک به تنهایی کفایت لازم را در تبیین علل کیفیت زندگی نداشته و غالباً اسیر تنگ‌نظری‌ها، تک‌ سبب‌بینی‌ها و تعصبات حوزه‌های نظری خود بوده اند.
با توجه به این نکات که دیدگاه‌های غالب معمولاً اسیر تنگ‌نظری‌ها، نگرش‌های یک‌بعدی حوزه‌های نظری خود بوده‌اند و برخی از آنها آنقدر کلان‌نگر هستند که قابلیت بررسی تجربی ندارند از این رو به نظر نمیرسد که کیفیت زندگی در قالب هیچ یک از نظریات مذکور به تنهایی قابل تبیین باشد. لذا چنانچه بخواهیم این امر را به عنوان یک مسألهی تحقیقی در قالب نظریه‌ها و روش‌های جامعه شناختی به شیوهی تجربی مورد بررسی قرار دهیم، ناچاریم ضمن ترکیب جنبه‌های همگرای نظریه های مطروحه به تهیه یک چارچوب نظری جدید بپردازیم.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *